टंकराज अधिकारी। सामाजिक सेवा, संस्थागत सम्बन्ध र मिडियाको प्राथमिकताबीचको सन्तुलन आजको नेपाली समाजमा गहिरो विमर्शको विषय बनेको छ। विगत केही समययता सार्वजनिक वृत्तमा उठिरहेका प्रश्नहरूले देखाउँछन् कि सेवा–केन्द्रित संस्थाहरूले समाजमा पुर्याइरहेका योगदान र ती योगदानको सार्वजनिक अभिव्यक्ति (visibility) बीच स्पष्ट दूरी विद्यमान छ। यही सन्दर्भमा प्रतिनिधिसभाका सभामुख डोल प्रसाद अर्यालले लायन्स अन्तर्राष्ट्रियका गतिविधिहरू मिडियामा अपेक्षित रूपमा नआएको विषयमा व्यक्त गरेको असन्तुष्टिले बहसलाई अझ तीव्र बनाएको छ। ललितपुरस्थित यला दरबारमा आयोजित लायन्स अन्तर्राष्ट्रिय डिष्ट्रिक्ट ३२५ जी नेपालको डिष्ट्रिक्ट कन्भेन्सनमा व्यक्त यो धारणा केवल एउटा कार्यक्रममा गरिएको टिप्पणी मात्र होइन; यसले सामाजिक संस्था, सञ्चार माध्यम र सार्वजनिक धारणा बीचको जटिल सम्बन्धतर्फ संकेत गर्छ।
लायन्सजस्ता संस्थाहरूले शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण, विपद् व्यवस्थापन, रक्तदान, आँखा उपचार, छात्रवृत्ति वितरण जस्ता क्षेत्रमा पुर्याएको योगदान निसन्देह महत्त्वपूर्ण छ। हजारौं स्वयंसेवकहरूको सक्रियता, स्थानीय स्तरमा परिचालन भएको स्रोत–साधन र दीर्घकालीन प्रतिबद्धताले धेरै समुदायमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको तथ्यलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर प्रश्न यहाँ उठ्छ—यस्ता कार्यहरू किन व्यापक रूपमा मिडियामा प्रतिबिम्बित हुँदैनन्? के यो पूर्ण रूपमा मिडियाको बेवास्ता हो, वा यसमा संरचनात्मक कारणहरू पनि जोडिएका छन्?
समाचार निर्माणको प्रक्रिया केवल घटनाको सूचना प्रवाह मात्र होइन; त्यो ‘अर्थपूर्ण कथा’ निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो। मिडियामा कुनै पनि सामग्रीले स्थान पाउनका लागि समाचार मूल्य (news value) महत्त्वपूर्ण हुन्छ, जसमा प्रभाव (impact), नवीनता (novelty), सार्वजनिक सरोकार (public interest), समयानुकूलता (timeliness) र उत्तरदायित्व (accountability) जस्ता तत्वहरू समावेश हुन्छन्। यदि कुनै सामाजिक कार्यक्रमको प्रभाव स्पष्ट रूपमा मापनयोग्य छैन, वा त्यसलाई कथात्मक रूपमा प्रभावशाली ढंगले प्रस्तुत गरिएको छैन भने, त्यो मिडियाको प्राथमिकतामा नपर्न सक्छ। त्यसैले “हामीले धेरै काम गर्यौं” भन्ने दाबी पर्याप्त हुँदैन; “हामीले गरेको कामले समाजमा के परिवर्तन ल्यायो?” भन्ने प्रश्नको ठोस उत्तर आवश्यक हुन्छ।
सभामुख अर्यालले उठाएको प्रश्न—“यति धेरै काम भइरहेका छन् भने किन ती समाचारमा देखिँदैनन्?”—निश्चय नै सान्दर्भिक छ। तर यो प्रश्नलाई एकतर्फी रूपमा मिडियामाथि मात्र केन्द्रित गर्दा समस्या अपूर्ण रूपमा बुझिने जोखिम हुन्छ। आधुनिक सञ्चार प्रणालीमा समाचार ‘घटना’ मात्र होइन, ‘व्याख्या गरिएको यथार्थ’ हो। त्यसैले प्रश्नलाई पुनःसंरचना गर्नु आवश्यक देखिन्छ—“हाम्रा गतिविधिहरू कति हदसम्म सार्वजनिक सरोकार, प्रभाव र मानवीय कथासँग जोडिएर प्रस्तुत भएका छन्?” यही बिन्दुमा सामाजिक संस्थाहरूले आत्ममूल्याङ्कन गर्नुपर्ने हुन्छ।
नेपाली मिडियाको संरचना र प्रवृत्ति हेर्दा, राजनीति, शक्ति संघर्ष, विवाद र नाटकीय घटनाहरूलाई बढी प्राथमिकता दिइन्छ। यो प्रवृत्ति केवल नेपालमा मात्र होइन, विश्वव्यापी रूपमा देखिने ‘नेगेटिभिटी बायस’ र ‘अटेन्सन इकोनोमी’ को परिणाम हो। मानिसहरू प्रायः तनावपूर्ण, विवादास्पद वा सनसनीपूर्ण विषयतर्फ आकर्षित हुन्छन्, जसले मिडियालाई पनि त्यही दिशामा केन्द्रित गराउँछ। तर यसको अर्थ सकारात्मक गतिविधिहरू पूर्ण रूपमा ओझेलमा पर्छन् भन्ने होइन। समस्या त्यतिबेला गहिरो हुन्छ, जब सामाजिक संस्थाहरूले आफ्ना कार्यक्रमहरूलाई तथ्यांक, प्रभाव र मानवीय अनुभवसँग जोडेर प्रस्तुत गर्न असफल हुन्छन्।
लायन्सजस्ता संस्थाभित्रकै संरचनात्मक पक्षहरू पनि यहाँ समीक्षा योग्य छन्। सेवा कार्यसँगै फेलोशिप, नेटवर्किङ, औपचारिक कार्यक्रम र कन्भेन्सनहरूको बढ्दो महत्त्वले कहिलेकाहीँ संस्थालाई “प्रक्रिया–केन्द्रित” (process-oriented) बनाइदिन्छ। जब कार्यक्रमहरूमा हुने खर्च, औपचारिकता र व्यवस्थापनले प्राथमिकता पाउँछ, तब बाह्य दृष्टिकोणबाट “परिणामभन्दा संरचना बलियो” भन्ने धारणा बन्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा मिडियाले प्रश्न उठाउनु स्वाभाविक हुन्छ, किनकि मिडियाको भूमिकामा उत्तरदायित्व खोज्ने पक्ष पनि समावेश हुन्छ।
मिडियाको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, समाचार चयन केवल कार्यक्रमको संख्या वा भव्यतामा आधारित हुँदैन। कुनै गतिविधिले कति मानिसको जीवनमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्यायो, त्यो कति नवीन छ, त्यसले समाजमा के सन्देश दिन्छ—यी सबै पक्ष निर्णायक हुन्छन्। यदि कार्यक्रमहरू सीमित घेराभित्र, औपचारिकतामा केन्द्रित वा आन्तरिक नेटवर्किङमै सीमित देखिन्छन् भने, त्यसले समाचार मूल्य स्वतः घटाउँछ। त्यसैले “किन समाचार बनेन?” भन्ने प्रश्नभन्दा “किन समाचार बन्नुपर्छ?” भन्ने प्रश्नले नै बहसलाई सही दिशातर्फ डोर्याउँछ।
सभामुखले व्यंग्यात्मक रूपमा उठाएको अर्को प्रश्न—“मिडियालाई पैसा नदिएकै कारण समाचार नआएको हो कि?”—मिडिया र संस्थाबीचको संवेदनशील सम्बन्धतर्फ संकेत गर्छ। स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा, सम्पादकीय सामग्री कुनै पनि हालतमा खरिद–बिक्रीको वस्तु बन्नु हुँदैन। मिडियाको विश्वसनीयता त्यसको स्वतन्त्रतामा निर्भर हुन्छ। तर अर्कोतर्फ, मिडिया उद्योगको आर्थिक यथार्थ पनि कठोर छ—विज्ञापन, प्रायोजन र सञ्चालन खर्चले यसको दिगोपनालाई प्रभावित गर्छ। त्यसैले सहकार्य सम्भव भए पनि, सम्पादकीय स्वतन्त्रता अक्षुण्ण राख्नु अपरिहार्य सर्त हो।
यस सन्दर्भमा सामाजिक संस्थाहरूले केही रणनीतिक सुधारहरूमा ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ। पहिलो, सेवा कार्यलाई परिणाममुखी (result-oriented) र मापनयोग्य (measurable) बनाउने। “कति कार्यक्रम गरियो” भन्दा “कति जीवनमा सुधार आयो” भन्ने स्पष्ट तथ्यांक प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ। दोस्रो, कथात्मक प्रस्तुति (narrative framing) सुधार गर्ने। मानवीय अनुभव, व्यक्तिगत संघर्ष र परिवर्तनका कथाहरूले मिडियामा स्थान पाउने सम्भावना धेरै हुन्छ। तेस्रो, डिजिटल प्लेटफर्महरूको प्रभावकारी प्रयोग—सामाजिक सञ्जाल, भिडियो सामग्री, डेटा भिजुअलाइजेसन र आफ्नै सञ्चार च्यानलमार्फत संस्थाले आफ्ना कथा आफैं निर्माण गर्ने क्षमता विकास गर्नु आवश्यक छ।
अर्कोतर्फ, मिडियाले पनि आफ्नो सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पुनःपरिभाषित गर्नुपर्छ। केवल विवाद, राजनीति र नकारात्मक समाचारमा केन्द्रित रहँदा समाजका सकारात्मक पहलहरू छायाँमा पर्न सक्छन्। समाधानमुखी पत्रकारिता (solutions journalism), विकास पत्रकारिता र प्रभावकेन्द्रित रिपोर्टिङले सामाजिक परिवर्तनका सकारात्मक पक्षहरूलाई उजागर गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ। यसले मिडियाको विश्वसनीयता मात्र बढाउँदैन, समाजमा आशा र प्रेरणाको वातावरण पनि सिर्जना गर्छ।
अन्ततः, राज्य, सामाजिक संस्था र मिडिया—यी तीनै पक्ष परस्पर निर्भर प्रणालीका अंग हुन्। एकअर्काबीच विश्वास, पारदर्शिता र सहकार्यको अभाव भएमा कुनै पनि पक्षले अपेक्षित परिणाम दिन सक्दैन। सामाजिक संस्थाले सेवा र संरचनाबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ; मिडियाले समाचार मूल्य र सामाजिक दायित्वबीच समन्वय गर्नुपर्छ; र राज्यले यी दुवैलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिगत वातावरण तयार गर्नुपर्छ।
यसैले निष्कर्ष स्पष्ट छ—यो समस्या कुनै एक पक्षमा सीमित छैन। यो समग्र प्रणालीको सन्तुलनसँग सम्बन्धित प्रश्न हो। जब सेवा, फेलोशिप, पारदर्शिता र सञ्चारबीच सन्तुलन कायम हुन्छ, तब मात्र सामाजिक कार्यले उचित मान्यता पाउँछ। यस्तो सन्तुलनले मात्र समाजमा सकारात्मक परिवर्तनको गति दिगो, समावेशी र प्रभावकारी बन्न सक्छ।
अधिकारी ‘पोखराभ्यूज’ का कार्यकारी सम्पादक हुनुका साथै लायन्सका सक्रिय सदस्य पनि हुनुहुन्छ।
