PokharaViews

युवराज खनाल, तनहुँ। नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनको माहोल तातिरहेका बेला स्वाभाविक रूपमा एउटा प्रश्न सबैभन्दा बढी सुनिन्छ— अब कांग्रेसको नेतृत्व कसले गर्ने? तर कांग्रेसका लागि यो प्रश्नभन्दा ठूलो अर्को प्रश्न छ— अब कांग्रेस कस्तो बन्ने?

महाधिवेशनलाई केवल सभापति, महामन्त्री वा पदाधिकारीको चुनावमा सीमित गरियो भने कांग्रेसले समयले दिएको एउटा महत्वपूर्ण अवसर गुमाउनेछ। किनकि आज कांग्रेसको चुनौती नेतृत्व परिवर्तन मात्र होइन, राजनीतिक संस्कार, संगठनात्मक संरचना, वैचारिक स्पष्टता र जनतासँगको सम्बन्ध पुनर्निर्माण गर्नु हो।

कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन त्यसैले एउटा नियमित सांगठनिक अधिवेशनभन्दा धेरै ठूलो राजनीतिक मोड हो। यो महाधिवेशनले कांग्रेसको आगामी यात्रा कता जाने भन्ने दिशानिर्देश गर्नुपर्नेछ।

नेपाली कांग्रेसको इतिहास नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहाससँग जोडिएको छ। राणा शासनविरुद्धको संघर्षदेखि पञ्चायतविरोधी आन्दोलन, २०४६ को जनआन्दोलन, २०६२/६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन हुँदै संविधान निर्माणसम्म कांग्रेसले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।

बीपी कोइरालाले प्रतिपादन गरेको प्रजातान्त्रिक समाजवाद कांग्रेसको वैचारिक आधार रहँदै आएको छ। तर आजको पुस्ताले बीपीको नाम मात्र सुन्न चाहँदैन, बीपीको विचार आजको बदलिँदो समाजमा कसरी लागू हुन्छ भन्ने उत्तर खोजिरहेको छ।

आज अर्थतन्त्र डिजिटल हुँदैछ। रोजगारीका लागि लाखौँ युवा विदेशिन बाध्य छन्। प्रविधिले काम र उत्पादनको स्वरूप बदलिरहेको छ। शिक्षा र स्वास्थ्यमा नयाँ चुनौती थपिएका छन्। निजी क्षेत्र, उद्यमशीलता र नवप्रवर्तन अर्थतन्त्रका महत्वपूर्ण आधार बनिरहेका छन्।

यस्तो अवस्थामा कांग्रेसले प्रजातान्त्रिक समाजवादको आफ्नो मूल दर्शनलाई आधुनिक अर्थतन्त्र, प्रविधि, उद्यमशीलता, सामाजिक न्याय र अवसरको समानतासँग जोडेर नयाँ व्याख्या गर्न सक्नुपर्छ। पुरानो विचारको सम्मान गरेर मात्र पुग्दैन, त्यसलाई नयाँ समयको भाषामा अनुवाद पनि गर्नुपर्छ।

कांग्रेसभित्र आज देखिएको असन्तुष्टिलाई कुनै एक नेता वा अर्को नेताको पक्ष–विपक्षमा सीमित गरेर बुझ्नु गलत हुन्छ।चारतारे झण्डा र रूखको छायामुनि दशकौँदेखि बसेका आदर्शवादी कार्यकर्ताको मूल प्रश्न व्यक्तिको होइन, पार्टीको संस्कारको हो। वर्षौँ पार्टीका लागि खटिएका कार्यकर्ताले चुनाव आउँदा मात्र आफ्नो आवश्यकता महसुस भएको अनुभव गर्छन्। पार्टीको संगठन निर्माणमा समय, श्रम र जीवन दिएका व्यक्तिहरूभन्दा पहुँच भएका व्यक्तिले अवसर पाउने अवस्था उनीहरूको मुख्य गुनासो हो।

कांग्रेसमा गुट हुनु मात्र समस्या होइन। लोकतान्त्रिक पार्टीमा विचार र मतको विविधता स्वाभाविक हुन्छ। समस्या त्यतिबेला हुन्छ, जब गुट संगठनभन्दा ठूलो हुन्छ, व्यक्ति विचारभन्दा ठूलो हुन्छ र पहुँच योगदानभन्दा बलियो हुन्छ।

महाधिवेशनले यही संस्कार बदल्ने प्रतिबद्धता गर्नुपर्छ। अब कार्यकर्ताले सोध्न पाउनुपर्छ— पार्टीमा मेरो योगदानको मूल्याङ्कन कसरी हुन्छ? उम्मेदवार बन्ने आधार के हो? नेतृत्वमा पुग्ने बाटो के हो? निर्णय प्रक्रियामा मेरो आवाज कहाँ सुनिन्छ? यी प्रश्नको जवाफ नदिई कांग्रेसले जनताको विश्वास पुनः प्राप्त गर्न कठिन हुनेछ।

कांग्रेसभित्र पुस्तान्तरणको बहस तीव्र छ। युवा पुस्ता नेतृत्वमा आउनुपर्छ भन्ने आवाज बलियो छ। तर पुस्तान्तरणलाई केवल उमेरको हिसाबले बुझ्नु हुँदैन। पुस्तान्तरण भनेको सोचको पुस्तान्तरण हो। संस्कारको पुस्तान्तरण हो। कार्यशैलीको पुस्तान्तरण हो। युवा नेता पुरानै गुटको राजनीतिक संस्कार बोकेर आए भने त्यसलाई वास्तविक पुस्तान्तरण भन्न सकिँदैन।

त्यसैगरी पुरानो पुस्ताको अनुभवलाई सम्पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु पनि बुद्धिमानी हुँदैन। कांग्रेसलाई अनुभवी पुस्ताको राजनीतिक ज्ञान र नयाँ पुस्ताको ऊर्जा दुवै आवश्यक छ। त्यसैले अबको नेतृत्वमा एउटा महत्वपूर्ण सन्तुलन आवश्यक छ— अनुभवको सम्मान र नवीनताको स्वागत।

कांग्रेसको नेतृत्वमा नयाँ पुस्ता आउनुपर्छ, तर नयाँ पुस्ताले पनि आफूलाई पुरानो राजनीतिक संस्कारको नयाँ अनुहार होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कारको प्रतिनिधिका रूपमा प्रमाणित गर्नुपर्छ।

कांग्रेसको आन्तरिक लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो चुनौती गुटबन्दी हो। गुटगत राजनीति यति संस्थागत भइसकेको छ कि कतिपय अवस्थामा कार्यकर्ताको योग्यता, लोकप्रियता र योगदानभन्दा उसको राजनीतिक निकटता निर्णायक बन्ने गरेको गुनासो सुनिन्छ।

यसले दुई प्रकारको क्षति गर्छ:पहिलो, निष्ठावान् कार्यकर्ता निराश हुन्छ। दोस्रो, पार्टीमा योग्य नयाँ मानिस प्रवेश गर्न हिच्किचाउँछ।

यदि कांग्रेसले गुटभन्दा माथि उठ्न सकेन भने महाधिवेशनपछि पनि पुरानै समस्या दोहोरिनेछ। सभापति फेरिन सक्छन्, महामन्त्री फेरिन सक्छन्, पदाधिकारी फेरिन सक्छन्; तर राजनीतिक संस्कार फेरिएन भने कांग्रेस फेरिँदैन। त्यसैले १५औँ महाधिवेशनले व्यक्तिको विजयभन्दा संस्थाको विजय सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

जनतामा राजनीतिप्रतिको वितृष्णा बढ्नुको प्रमुख कारण भ्रष्टाचार, अनियमितता, पहुँचवाद र राजनीतिक संरक्षणको संस्कार हो। कांग्रेसले लोकतन्त्रको कुरा गर्दै गर्दा सुशासनको प्रश्नमा कमजोर देखिन मिल्दैन।

कुनै व्यक्ति पार्टीको शक्तिशाली नेता हो भन्दैमा उसमाथि उठेका प्रश्नलाई राजनीतिक संरक्षण दिनु हुँदैन। आरोप प्रमाणित भएको अवस्थामा पार्टीको धारणा स्पष्ट हुनुपर्छ। अनुसन्धान र कानुनी प्रक्रियामा राजनीतिक हस्तक्षेप नहुने वातावरण बनाउन कांग्रेसले आफ्नै संगठनबाट सुरुवात गर्नुपर्छ।

सुशासनको भाषण गर्ने पार्टीभन्दा सुशासनको संस्कार बसाल्ने पार्टी बन्नु आजको आवश्यकता हो। कांग्रेसले सरकारको नेतृत्व गर्दा भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलताको नीति अवलम्बन गर्ने हो भने त्यो प्रतिबद्धता आफ्नै संगठनबाट सुरु गर्नुपर्छ।

कांग्रेसका कार्यकर्तामाझ अर्को गम्भीर प्रश्न चुनावी गठबन्धनलाई लिएर छ। राजनीतिमा गठबन्धन अस्वाभाविक होइन। तर हरेक निर्वाचनमा सत्ता समीकरणलाई केन्द्रमा राखेर गठबन्धन गर्ने र आफ्नै संगठन तथा जनाधारलाई गौण बनाउने प्रवृत्तिले दीर्घकालमा पार्टी कमजोर हुन सक्छ।

कार्यकर्ताको अपेक्षा स्पष्ट छ— कांग्रेस अरूको बैसाखीमा होइन, आफ्नै संगठन र विचारको शक्तिमा उभियोस्।

यसका लागि कांग्रेसले आजैदेखि संगठन निर्माण गर्नुपर्छ। वडा तहका कार्यकर्तालाई सक्रिय बनाउनुपर्छ। स्थानीय तहमा जनतासँग जोडिनुपर्छ। युवा, महिला, श्रमिक, किसान, उद्यमी र विदेशमा रहेका नेपालीसँग पार्टीको सम्बन्ध नयाँ ढंगले निर्माण गर्नुपर्छ।

निर्वाचन आउँदा गठबन्धन खोज्ने होइन, निर्वाचनअघि नै आफ्नो जनाधार बलियो बनाउने रणनीति आवश्यक छ।

कांग्रेसको आन्तरिक लोकतन्त्रको वास्तविक परीक्षा उम्मेदवार चयनमा हुन्छ। वर्षौँदेखि पार्टीमा योगदान गरेका कार्यकर्तालाई पन्छाएर केन्द्रको पहुँचका आधारमा टिकट बाँड्ने प्रवृत्तिले संगठन कमजोर बनाउँछ। वडा, पालिका, प्रदेश निर्वाचन क्षेत्र र प्रतिनिधिसभा निर्वाचन क्षेत्रका कार्यकर्ताको मूल्याङ्कनलाई महत्व दिनुपर्छ।

उम्मेदवार चयनमा स्थानीय लोकप्रियता, संगठनमा योगदान, जनतासँगको सम्बन्ध, इमानदारी, क्षमता र चुनाव जित्ने सम्भावना मुख्य आधार बन्नुपर्छ। केन्द्रले टिकट दिने र स्थानीय कार्यकर्ताले बोकेर हिँड्ने होइन; स्थानीय कार्यकर्ताको विश्वास जितेको व्यक्तिलाई केन्द्रले अनुमोदन गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। यस्तो अभ्यासले मात्र कांग्रेसको आन्तरिक लोकतन्त्रलाई वास्तविक अर्थ दिन सक्छ।

आज कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक चुनौती विपक्षी दल मात्र होइन। नयाँ पुस्ताको बदलिँदो मनोविज्ञान हो। युवाहरू पुराना राजनीतिक नाराबाट मात्र प्रभावित हुँदैनन्। उनीहरू परिणाम खोज्छन्। रोजगारी खोज्छन्। अवसर खोज्छन्। पारदर्शिता खोज्छन्। नेतृत्वको जीवनशैली र व्यवहार पनि हेर्छन्। सामाजिक सञ्जालको पुस्तासँग पुरानो भाषण शैलीले मात्र संवाद गर्न सकिँदैन।

कांग्रेसले युवालाई पार्टीको झण्डा बोक्ने कार्यकर्ता मात्र होइन, नीति निर्माण गर्ने साझेदारका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। युवाको सहभागिता महाधिवेशनको मञ्चमा देखाउने सजावट होइन, निर्णय प्रक्रियाको स्थायी हिस्सा बनाउनुपर्छ।

महाधिवेशनको सबैभन्दा ठूलो जोखिम यही हो— नीति र विचारको बहस छायामा पर्ने र निर्वाचनको गणित हाबी हुने। कांग्रेसले यो जोखिमबाट आफूलाई जोगाउनुपर्छ। महाधिवेशनमा नेतृत्वको चुनाव होस्, तर त्यसभन्दा महत्वपूर्ण नीतिको चुनाव होस्।

देशको अर्थतन्त्रबारे कांग्रेसको धारणा के हो? रोजगारी सिर्जना कसरी गर्ने? वैदेशिक रोजगारीको निर्भरता कसरी घटाउने? शिक्षा र स्वास्थ्यमा राज्यको भूमिका के हुने? संघीयतालाई कसरी प्रभावकारी बनाउने? भ्रष्टाचार नियन्त्रण कसरी गर्ने? डिजिटल अर्थतन्त्रमा नेपालको सम्भावना के हो? युवालाई देशमै भविष्य देखाउने आधार कसरी निर्माण गर्ने? यी प्रश्नमा कांग्रेसको स्पष्ट जवाफ आउनुपर्छ।

१५औँ महाधिवेशन कांग्रेसका लागि एउटा ऐतिहासिक अवसर हो। यो अवसर केवल नयाँ नेतृत्व चयन गरेर सकिनु हुँदैन। महाधिवेशनपछि कांग्रेसभित्र यस्तो अनुभूति हुनुपर्छ— केही बदलिएको छ।

कार्यकर्ताले पार्टी आफ्नो भएको महसुस गर्न सकून्।
युवाले कांग्रेसमा आफ्नो भविष्य देख्न सकून्।
जनताले कांग्रेसलाई सुशासनको विश्वसनीय शक्ति ठान्न सकून्।
विपक्षीले कांग्रेसलाई विचार र संगठनमा चुनौती दिनुपर्ने अवस्था देखोस्।

यसका लागि कांग्रेसले सबैभन्दा पहिले आफूभित्र हेर्नुपर्छ।कांग्रेसको पुनर्जागरण बाहिरबाट हुने होइन, भित्रबाट सुरु हुनुपर्छ।

अब प्रश्न देउवा कि गगन होइन

आजको कांग्रेसको बहसलाई केवल दुई–चार व्यक्तिको नाममा सीमित गर्नु कांग्रेसकै राजनीतिक क्षमतामाथिको अन्याय हुनेछ। व्यक्ति महत्वपूर्ण हुन्छ, तर संस्था व्यक्तिभन्दा ठूलो हुन्छ। नेतृत्व महत्वपूर्ण हुन्छ, तर नेतृत्वलाई निर्देशित गर्ने विचार अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

महाधिवेशनमा कसले जित्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर एक दिनमा आउला। तर कांग्रेसले आफूलाई कति बदल्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर आगामी वर्षहरूले दिनेछन्।

त्यसैले १५औँ महाधिवेशनले कांग्रेसलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिनुपर्छ—

अब गुटभन्दा संगठन ठूलो।
व्यक्तिभन्दा विचार ठूलो।
पदभन्दा योगदान ठूलो।
नाराभन्दा परिणाम ठूलो।
इतिहासभन्दा भविष्यको जिम्मेवारी ठूलो।

यदि कांग्रेसले यो बाटो रोज्न सक्यो भने १५औँ महाधिवेशन केवल एउटा महाधिवेशन रहने छैन; यो कांग्रेसको पुनर्जागरणको प्रारम्भ बन्नेछ।

तर यदि फेरि पनि पुरानै शैली, पुरानै भागबण्डा र पुरानै राजनीतिक संस्कार दोहोरियो भने समस्या केवल नेतृत्वप्रति कार्यकर्ताको असन्तुष्टिमा सीमित रहने छैन। त्यसले कांग्रेस र जनताबीचको दूरी अझ बढाउनेछ।

कांग्रेससँग इतिहास छ। अब उसले भविष्य निर्माण गर्ने क्षमता देखाउनुपर्छ।