युवराज खनाल
सरस्वती माया दृष्टा वीणापुस्तकधारिणी।
हंसवाहनसंयुक्ता विद्यादानं करोतु मे॥१।।
प्रथमं भारती नाम द्वितीयं च सरस्वती।
तृतीयं शारदा देवी चतुर्थं हंसवाहिनी॥२।।
पञ्चमं तु जगन्माता षष्ठं वागीश्वरी तथा।
सप्तमं चैव कौमारी चाऽष्टमं वरदायिनी॥३।।
नवमं बुद्धिदात्री च दशमं ब्रह्मचारणी।
एकादशं चन्द्रघण्टा द्वादशं भुवनेश्वरी॥४।।
द्वादशैतानि नामानि त्रिसन्ध्यं यः पठेन् नरः।
जिह्वाग्रे वसते तस्य ब्रह्मरूपा सरस्वती॥५।।
आज मार्घ शुक्ल पञ्चमी अर्थात विद्याकी देवी सरस्वतीको निष्ठापूर्वक पूजा -आजा गर्ने दिन ‘श्रीपञ्चमी’ पर्व । आजको दिन देखि सूर्य उत्तरतिर लागि दिन लामो हुने र वसन्त ऋतु प्रारम्भ हुने विश्वास गरिन्छ । आजको दिनलाई ‘वसन्त पञ्चमी’ पनि भनिन्छ । ऋग्वेदमा वाग्देवीका नामले प्रसिद्धि पाएकी ब्रह्माकी अर्धाङ्गिनी ब्रह्मायणीको पूजा उपासनाले सबै प्रकारको ज्ञान, सिद्धि र सद्धबुद्धि प्राप्त हुने उल्लेख छ ।
आज हिन्दुधर्मावलम्बिहरुले अधिष्ठात्री देवी सरस्वतीको निष्ठापूर्वक पूजा–आराधना गरी यो पर्व मनाउँदैछन् । चन्द्रमाजस्तो गोरो वर्ण भएकी , हातमा वीणा र पुस्तक लिएकी विद्याकी देवी सरस्वतीलाई भक्तजनले भारती, शारदा, हंसवाहिनी, जगन्माता, वागिश्वरी, कौमारी, वरदायिनी, बुद्धिदात्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा र भुवनेश्वरीजस्ता नामले पुकार्छन् ।
विद्या र सिर्जनाकी देवी भएकाले विशेषगरी साहित्यकार, कलाकार, पत्रकार, शिक्षक र विद्यार्थी आ–आफ्ना कला–साधनाका वस्तु कलम, कापी, कुची र वाद्ययन्त्र आदिलाई सरस्वतीका रूपमा पूजा–आराधना गर्ने चलन रिहआएको छ । त्यस्तै देवि सरस्वतीलाई तान्त्रिकहरूले तन्त्र सिद्धिका लागि तारादेवीका रूपमा मान्छन् । आजका दिन सरस्वतीको पूजा गरी विद्या प्रारम्भ गरेमा सर्वसिद्धि प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास छ । आजको दिनलाई विद्यालय नगएका बालबालिकालाई अक्षर आरम्भ गराउन राम्रो साइत मानिन्छ । कुनै पनि नयाँ कामको थालनीगर्दा आज साईत हेराईरहन पर्दैन ।
आजकै दिन देवि सरस्वती को जन्म भएको धार्मिक विश्वास रहि आएको छ । सृष्टि निर्माणका समयमा सर्वप्रथम आदि शक्तिको प्रादुर्वभाव भयो । देवी महालक्ष्मीको आह्वानमा त्रिदेव अर्थात शिव, विष्णु, ब्रम्हाजी उपस्थित भए ।
त्यसपति देवी लक्ष्मीले तीन देवतालाई आ-आफ्नो गुण अनुसार देवी उत्पन्न गर्नका लागि स्तुती गरिन् । माता लक्ष्मीकी प्रार्थना स्वीकार गरेर तिनै देवले आ-आफ्ना गुण अनुसार देवीको आह्वान गरे । सबैभन्दा पहिला भगवान शिवले तमोगुण महाकाली प्रकट गरे, भगवान विष्णुले रजोगुणवाट माता लक्ष्मीको र ब्रम्हाजीले आफ्नो सत्वगुणबाट देवी सरस्वतीको आह्वान गरे ।
ब्रम्हाजीले सृष्टिको निर्माण गरेपछि जव आफुले बनाएको सृष्टिको मृत शरीरको भाँति शान्त वा स्वरविहिन पायो, तब ब्रम्हाजी उदास भए । उनले आफ्नो व्यथा विष्णुलाई भने । विष्णुले ब्रम्हालाई भने, उक्त समस्याको समाधान माता सरस्वतीले गर्न सक्छिन् । माता सरस्वतीले ब्रम्हाको अनुरोधमा जसरी वीणाको तारमा स्पर्श गरिन्, त्यसैगरी ‘सा’ शब्द प्रस्फू्टन भयो । यो शब्द संगीतको सप्तसुरमा प्रथम सुर मानिन्छ ।
यस ध्वनिले ब्रम्हाजीको मूक सृष्टिमा स्वरमय ध्वनिको संचार भयो । हावाको, सागरको, पशु पंक्षि एवं अन्य जीवको आवाज आउन थाल्यो । यसबाट ब्रम्हाजी प्रशन्न भएर सरस्वतीको वाणीको देवीको नामबाट सम्बोधन गर्दै वागेश्वरी नाम दिए ।
साच्चिकै वसन्त ऋतुको आगमनको पूर्वसन्ध्या, विभिन्न रुखहरुमा ढकमक्क फूल फूल्ने समय, जाडो बिस्तारै सकिदै जाने र हल्का न्यानो बढ्दै जाने समयको सुरुवात यसैनि महत्वोपुर्ण छ । ४ दशक अगाडि उधारो , अचो- पैचो, भाके निकै चल्ने गर्थ्यो । पशुचौपाय , लत्ता कपडा उधारो या भाके ल्याउने चलाक थियो । अनि ऋण खोजेर ल्याएको पैसा र भाके मा ल्याएको ऋण माघ १० गते अत दशमाघका दिन बुझाने अनि कतै श्रीपन्चमिका दिन रातको १२ बजे सम्ममा जसरी भए पनि बुझानु पर्ने हुन्थ्यो । बुझाउन सकिएन भने ईमान जमान जान्छ भन्ने कति ठूलो डर हुन्थ्यो । धर्म कर्ममा मानिसहरु कति बिश्वास गर्थें । आज पनि श्रीपन्चमी गाउँघरमा कसैले पनि लगेको उधारो बुझाउने दिन,विद्यार्थीहरुले आफ्नो विद्या वुद्धि र कुशलताकोलागि देवी आव्हान गर्ने दिनको रुपमा यो पर्व मनाइन्छ । अनेक कारणले वसन्त पञ्चमी एक महत्वपुर्ण धार्मिक दिन हो । आधुनिकता सगै श्रीपन्चमीको केही मानिसहरुले खिल्ली उढाउन लागेता पनि जो धार्मिकताले प्रभावित छ्न उनिहरु र बिद्यार्थीहरुका लागि श्रीपन्चमी को महिमा आज पनि उत्तिकै छ । गाउँ घरमा भाके, उधारो अझैसम्म पनि छ र तो तिर्नु पर्ने दिनका रुपमा लिइन्छ । यदि उक्त दिनको रात १२ बजे सम्म पनि तिर्न सकिएन भने ड्न्डको भागी बन्नु पर्छ ।
