मानसरोवरको सपना बोकेर हिँडेकी सबिता, ‘दोस्रो जुनी’ लिएर फर्किइन्
‘एक –डेढ घण्टा ढिला भएको भए म पनि त्यही बगरमा हुन्थेँ’—कैलाश–मानसरोवर यात्राका क्रममा ठिमुरेमा बिताएको रात, भोलिपल्ट देखेको बाढीको कहर र आफ्नै परिवार गुमाएका गाइडको पीडा सम्झिँदा सबिताको मन अझै भारी हुन्छ।
पोखरा । वर्षौंदेखिको सपना थियो—कैलाश–मानसरोवर पुग्ने। भगवान् शिवको धाम मानिने कैलाशलाई आफ्नै आँखाले हेर्ने। मानसरोवरको पवित्र जल नियाल्ने। कैलाशको परिक्रमा गर्ने।
यही सपना बोकेर पोखरा–७, मासबारकी सामाजिक अभियन्ता सबिता बराल ६१ सदस्यीय टोलीसँग कैलाश–मानसरोवर यात्रामा निस्किइन्।
उनी उत्साहित थिइन्। नयाँ ठाउँ घुम्ने रहर थियो। मनमा तीर्थयात्राको खुसी थियो। बहिनी पायल शर्मा (लम्जुङ्ग)सँग एउटै सिटमा बसेर बाटोका दृश्य नियाल्दै, हाँस्दै र फोटो खिच्दै यात्रा अगाडि बढिरहेको थियो।
तर कसैलाई थाहा थिएन—यो यात्रा सबिताका लागि केवल कैलाश–मानसरोवर पुग्ने यात्रा हुने छैन। यो यात्रा उनको जीवनकै सबैभन्दा ठूलो प्रश्न बनेर आउनेछ—
‘यदि हामी एक–डेढ घण्टा ढिला भएका भए?’ सायद आज उनी यो कथा सुनाइरहेकी हुने थिइनन्।
एउटा फोनले बदलिदियो यात्राको अर्थ
रसुवाको ठिमुरेमा बिताएको त्यो रात सबिताका लागि सामान्य यात्राको एउटा रातजस्तो थियो। तर त्यो रात उनीहरूले जहाँ बसे, जसलाई भेटे, जससँग कफी खाए र जससँग हाँसे—तीमध्ये कतिपय मानिससँग त्यो अन्तिम भेट बन्नेछ भन्ने कल्पना कसैको थिएन।
बोर्डर क्षेत्रमा असाध्यै भीड थियो। वर्षाको समय। बाटोको समस्या। तिब्बततर्फ पुग्नुपर्ने टोली निर्धारित समयमा बोर्डर पार गर्न सकेन। ६१ जनाको टोली अलमलियो।
कसैलाई बसमै रात काट्नुपर्यो। कसैलाई नसुती बस्नुपर्यो। कसैले होटलको लबीमा रात बिताए। सबितासँग पनि पर्याप्त सामान थिएन। एउटा पातलो सल र सानो साइड ब्याग। त्यसमा पैसा र पासपोर्ट।
त्यही बेला गाइड कासाङ शेर्पाले आफ्नो सानो कोठामा दुई दिदीबहिनीलाई सुत्न आग्रह गरे। ‘तपाईंहरू यहीँ सुत्नुस्, म त केटा मान्छे जहाँ सुते पनि हुन्छ,’ कासाङले भने।
सबितालाई त्यो क्षण उनी भगवान् आएजस्तै लाग्यो। कसलाई थाहा थियो—त्यही कासाङको परिवार केही घण्टापछि इतिहासको सबैभन्दा पीडादायी अध्यायमा प्रवेश गर्नेछ।
‘दाइ, एउटा फोटो खिचौँ, मेमोरी हुन्छ’
भोलिपल्ट बिहान बोर्डर पार गर्ने क्रममा सबिताको भेट भानु देवकोटासँग भयो। छ वर्षपछि अचानक भेट। अघिल्लो साँझ पनि सँगै कफी खाएका थिए। केहीबेर गफ भयो।
सबिताले भनिन्—
‘दाइ, एउटा फोटो खिचौँ, मेमोरी हुन्छ।’
फोटो खिचियो। हाँस्दै बिदा भए। त्यो फोटो सामान्य यात्राको एउटा सम्झना थियो। तर केही घण्टापछि त्यही फोटो सबिताका लागि जीवनभरको पीडादायी स्मृति बन्यो।
फेसबुक खोल्दा शरीर नै काँप्यो
केरुङ इमिग्रेसन पार गरेर टोली कैलाश–मानसरोवरतर्फ अगाडि बढिरहेको थियो। सबै उत्साहित थिए। कोही गफ गर्दै थिए। कोही फोटो खिच्दै थिए। कोही कैलाश पुग्ने कल्पनामा थिए। सबिता पनि त्यही उत्साहमा थिइन्। अचानक उनले मोबाइल खोलिन्। फेसबुकमा देखिएको दृश्यले उनलाई झस्कायो।
शरीर शिथिल भयो। हातखुट्टा काँप्न थाले। केही क्षण आवाजै निस्किएन। अचानक उनको मुखबाट निस्कियो—
‘ला…!’
सबै जना आत्तिए।
‘के भयो?’
‘के भयो?’
काँपेको स्वरमा सबिताले भनिन्—
‘बरबाद भएछ… हामीले भर्खरै छोडेर आएको ठिमुरे बजार बगर भएछ!’
गाडीभित्र एकाएक सन्नाटा छायो। केही घण्टाअघि मात्रै उनीहरूसँग हाँसेका, कफी खाएका, कुरा गरेका मानिसहरू अब सम्पर्कविहीन थिए। हिजो मान्छेले भरिएको बजार आज बाढीको भेलमा परेको खबर आउँदै थियो।
पासाङ रोए, सबिताको मन पनि भाँचियो
सबिताको नजर आफ्नो मुख्य गाइड पासाङ शेर्पातिर गयो। अघिल्लो दिन मात्रै उनले पासाङका बाबासँग भेटेकी थिइन्। ‘हामीसँग नजाने?’ भनेर सोध्दा उहाँले भन्नुभएको थियो—
‘म भोलि आउँछु, बाटोमा भेट्छु बैनी।’
सबिताले पासाङलाई उनका बाबाको बारेमा सोधिन्। पासाङ केही बोल्न सकेनन्। बरर आँसु झारेर रोए। उनका बाबासहित पछाडि रहेका बसहरू बाढीको चपेटामा परेका थिए।
पासाङमाथि ६१ जना यात्रुको जिम्मेवारी थियो। उनीसँगै काम गर्ने अन्य सहयोगीहरूको जिम्मेवारी पनि थियो। तर त्यो क्षण उनी आफैँको परिवार कहाँ छ भन्ने थाहा पाउन नसक्ने अवस्थामा थिए। तैपनि यात्रा रोक्न मिल्ने थिएन। उनी गाइड थिए। उनीमाथि ६१ जनाको जिम्मेवारी थियो।
अनि आयो कासाङको त्यो आवाज
सबितालाई फेरि अघिल्लो रात सम्झना आयो। आफ्नो ओछ्यान छाडेर दुई दिदीबहिनीलाई सुताएका कासाङ दाइ कहाँ छन्? उनले खोजिन्। पछि कासाङ भेटिए। सबिता नजिक पुगिन्।
‘दाइ…’
कासाङ केही बोल्न सकेनन्। काँपेको स्वरमा उनले भने—
‘बैनी, मेरो सबै गयो। हिजो हजुरहरू सुतेको परिवार… श्रीमती, बच्चाहरू… मेरो त सबै गयो। केही रहेन। कोही रहेन। अब म मात्रै के गर्ने?’
त्यसपछि सबिताको दिमागले काम गर्न छोडेजस्तो भयो। आफ्नो ओछ्यान छाडेर आफूलाई बचाएको मान्छेको घरमा अब कोही बाँकी थिएन। त्यो पीडा शब्दमा अट्ने कुरा थिएन।
‘हामी केही घण्टा ढिला भएका भए?’ यही प्रश्न सबितालाई अहिले पनि सताउँछ। ‘यदि हामी दुई–तीन घण्टा मात्रै ढिला भएका भए?’
सायद उनी पनि त्यही बगरमा हुन्थिन्। सायद ६१ जनाको टोलीको कथा अर्कै हुन्थ्यो। सायद पोखराका घरहरूमा त्यो दिनदेखि रुवाबासी चलिरहेको हुन्थ्यो। आफ्ना छोराछोरी सम्झिँदा सबिताको मन भक्कानियो। श्रीमान् सम्झिइन्। आमा सम्झिइन्। साथीभाइ सम्झिइन्।
मानसरोवरको सपना बोकेर घरबाट निस्किएकी उनी एकाएक जीवन र मृत्युको दोसाँधमा पुगेजस्तो भयो।
आफ्नै परिवार गुमाएका गाइडले यात्रु बचाइरहे
विपत्तिको अर्को पाटो पनि सबिताले त्यही यात्रामा देखिन्। आफ्नै परिवार गुमाएका पासाङ, कासाङलगायतका गाइडहरू यात्रुहरूको सुरक्षामा खटिरहेका थिए। यात्राका क्रममा कतिपय यात्रुको अक्सिजन लेभल निकै तल झरेको थियो।
कसैलाई अक्सिजन चाहिएको थियो। तर अक्सिजन चाहिने अवस्थामै रहेका गाइडहरू अरू यात्रुको अक्सिजन जाँचिरहेका थिए। आफ्नो संसार उजाडिएको थियो। तर उनीहरूको कर्तव्य रोकिएको थिएन। सबिताका लागि त्यो दृश्यले ‘कामप्रतिको निष्ठा’को अर्थ नै बदलिदियो।
आफूभित्रको पीडा लुकाएर अरूको जीवनको जिम्मेवारी पूरा गर्नु—त्यो नै कर्तव्यको कठोरतम रूप रहेछ।
मानसरोवर पुग्दा पनि मन ठिमुरेमै थियो
सागा हुँदै दार्चिन। त्यसपछि कैलाश–मानसरोवर। कैलाशको परिक्रमा। यमद्वार। डेरापुक। पहिलो दिनको पैदल यात्रा।
उचाइ, चिसो, थकान, अक्सिजनको समस्या र लामो पैदल यात्रा। सबै कठिनाइ पार गर्दै यात्रा अघि बढ्यो। तर सबिताको मनमा भने ठिमुरे हराएन। हिजो सुन्दर देखिएका दृश्यहरू आज पीडादायी सम्झनामा बदलिएका थिए। हिजो सँगै फोटो खिचेका मानिसहरू आज स्मृतिमा मात्रै थिए। हिजोको हाँसो आज आँसु बनेको थियो।
मानसरोवरको यात्रा पूरा भइरहेको थियो, तर मनभित्र एउटा अधुरो कथा बोकेर।
घर फर्किएपछि बल्ल जीवनको अर्थ बुझिन्
अन्ततः सबिता घर फर्किइन्। काठमाडौं हुँदै पोखरा आउँदा उनको मनमा अनेकौँ कुरा खेलिरहेका थिए। उनी आउने प्रतीक्षामा श्रीमान् थिए। छोराछोरी थिए। आमा थिइन्। साथीभाइ र आफन्त थिए।
पोखरा पुगेपछि घरमा मानिसहरूको भीड लाग्यो। कोही भेट्न आए। कोही अँगालो हालेर रोए। कोही उनको अनुहार हेरेर ढुक्क भए। त्यो दृश्यले सबिताको मनमा एउटा प्रश्न जन्मायो—
‘मानिस मरेर जाने बेला आखिर के लिएर जाने रहेछ?’
धन?
सम्पत्ति?
घर?
गाडी?
व्यवसाय?
उत्तर एउटै थियो—
केही पनि होइन।
‘मैले पैसा होइन, मान्छे कमाएकी रहेछु’
सबिताले जीवनमा धेरै सम्पत्ति नकमाएको हुन सक्छ। ठूलो धन नजोडेको हुन सक्छ। तर त्यो दिन घरमा जम्मा भएका मानिसहरूले उनलाई एउटा कुरा बुझाए—
उनले मान्छे कमाएकी रहिछन्।
साथी कमाएकी रहिछन्। आफन्त कमाएकी रहिछन्। शुभचिन्तक कमाएकी रहिछन्। उनलाई खोज्ने, सम्झने र उनको सुरक्षाका लागि चिन्ता गर्ने मानिसहरू कमाएकी रहिछन्।
उनी भन्छिन्— ‘मसँग के छ भन्नेभन्दा पनि मसँग को–को छन् भन्ने कुरा ठूलो रहेछ।’
आमाको त्यो वाक्य पनि सम्झिइन्
आमा कहिलेकाहीँ उनलाई भन्नुहुन्थ्यो— ‘सधैँ अरूका लागि कति गर्छेस्। भोलि तिमीलाई पर्दा कसैले केही गर्दैन।’ सबिता त्यसबेला जवाफ दिन्थिन्—
‘आमा, हेरी राख्नु। म मर्दा धेरै मलामी र धेरै रुने मान्छे कमाएकी छु।’
कैलाश यात्राबाट फर्किँदा उनले आफ्नो त्यही पुरानो जवाफको अर्थ आफैँले बुझिन्। ‘आफ्नो’ र ‘पराई’को अर्थ बुझिन्। आफूलाई माया गर्ने मानिसहरूको मूल्य बुझिन्। र पहिलोपटक उनलाई लाग्यो—अरूलाई माया गर्दै हिँड्दा आफूलाई पनि माया गर्नुपर्छ।
पायललाई धन्यवाद
यो यात्रामा बहिनी पायलको भूमिका सबिताका लागि विशेष छ। पायलले ‘दिदी कैलाश जाऊँ’ नभनेको भए सायद यो यात्रा हुने थिएन। यात्राभरि पायलले गरेको हेरचाह, साथ र मायालाई सबिता आफ्नो जीवनको विशेष ऋण मान्छिन्।
उनका लागि यो यात्रा केवल धार्मिक यात्रा रहेन। यो बहिनीको साथ, गाइडहरूको कर्तव्य, साथीभाइको माया, परिवारको प्रतीक्षा र जीवनको मूल्य बुझाउने यात्रा बन्यो।
तस्बिरहरू अब केवल तस्बिर रहेनन्
आज सबितासँग त्यो यात्राका सयौँ तस्बिर छन्। तर ती तस्बिर हेर्दा अब केवल सुन्दर हिमाल देखिँदैन। कुनै तस्बिरमा सँगै उभिएको मानिसको अनुहार देखिन्छ।
कुनै तस्बिरमा ठिमुरेको भीड देखिन्छ। कुनै तस्बिरमा कफीको कप देखिन्छ। कुनै तस्बिरमा भानु देवकोटासँगको अन्तिम भेट छ। कुनै तस्बिरमा यात्रा सुरु गर्दाको हाँसो छ। तर हरेक तस्बिरको पछाडि एउटा प्रश्न लुकेको छ—
‘त्यो दिनपछि को बाँकी रहे? को रहेन?’
त्यसैले आज ती सुन्दर तस्बिरहरू पनि उनका लागि पीडादायी सम्झना बनेका छन्।
‘हामी त बाँच्यौँ…’
सबिताको मानसरोवर यात्रा पूरा भयो। उनी घर फर्किइन्। परिवारसँग भेटिइन्। तर त्यो यात्रा उनलाई जीवनभर पछ्याउने एउटा स्मृति बनेर रह्यो।
उनी भन्छिन्—
‘हामी त बाँच्यौँ। तर कैलाश–मानसरोवर यात्रा मेरो जीवनभर अविस्मरणीय रहनेछ।’
घरीघरी उनको मनमा त्यही प्रश्न आउँछ—
‘हामी दुई–तीन घण्टा ढिला भएका भए?’
त्यसपछि उनी भगवान् शिवलाई सम्झिन्छिन्।
र भन्छिन्—
‘भगवान् शिवबाबालाई धेरै–धेरै धन्यवाद।’
भोटेकोशीमा ज्यान गुमाउनेप्रति श्रद्धाञ्जली
सबिता भन्छिन्, भोटेकोशीको त्यो दुःखद घटनाले धेरै परिवार उजाडिएका छन्। कसैले आफ्ना प्रियजन गुमाए, कसैले घरबार। त्यस घटनामा ज्यान गुमाउनुभएका सम्पूर्णप्रति उनी हार्दिक श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्छिन्।
‘दिवंगत आत्माको चिरशान्तिको कामना गर्दछु। शोकाकुल परिवारजनमा यो पीडा सहने शक्ति प्राप्त होस्,’ उनी भन्छिन्।
मानसरोवरको सपना बोकेर निस्किएकी सबिता आज एउटा नयाँ अनुभूति बोकेर फर्किएकी छन्—
जिन्दगीको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति धन होइन, आफूलाई माया गर्ने मानिस रहेछन्।
र कहिलेकाहीँ जीवनले हामीलाई दोस्रो अवसर दिँदैन।
तर उनलाई त्यो अवसर मिल्यो।
त्यसैले उनका लागि कैलाश–मानसरोवर यात्रा अब तीर्थयात्रा मात्र होइन—
जीवनको दोस्रो जुनीको कथा हो।
© कपीराईट–यस पोष्टमा प्रकाशित समाचार या लेख सर्वाधिकार सुरक्षीत छ । यहाँ प्रकाशित समाचार हुबहु कसैले
जानकारी विना साभार गरेको पाइएमा कानुनी कार्वाही गर्न बाध्य हुनेछौ ।
