PokharaViews

— प्रेमचन्द्र झा

नेपालको राजनीतिक इतिहास हेर्दा जनताले समय–समयमा परिवर्तनको खोजी गरेको स्पष्ट देखिन्छ। लामो समयदेखि परम्परागत दल, पुराना अनुहार र राजनीतिक अस्थिरताले चिनिएको नेपाली राजनीतिमा नयाँ सोच, नयाँ शैली र नयाँ नेतृत्वको माग निरन्तर उठ्दै आएको छ। यही परिवेशमा वैकल्पिक राजनीतिको प्रतीकका रूपमा उदाएका व्यक्तित्व हुन् बालेन शाह।

उनको उदय केवल एउटा स्थानीय निर्वाचनको परिणाम मात्र होइन; यसले नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा सम्भावित परिवर्तनको संकेत पनि दिएको छ। स्थापित राजनीतिक शक्तिसँग प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा गर्दै उनले जनमतको नयाँ प्रवृत्ति उजागर गरेका छन्। यसले देखाउँछ कि जनता अब केवल आश्वासन होइन, परिणाममुखी नेतृत्व चाहिरहेका छन्। पारदर्शिता, इमानदारी र कार्यक्षमताप्रति जनताको अपेक्षा पहिलेभन्दा धेरै बढेको छ।

बालेन शाहको यात्रा परम्परागत राजनीतिक पृष्ठभूमिबाट सुरु भएको होइन। उनी इन्जिनियर, सर्जनशील कलाकार र सामाजिक अभियन्ताका रूपमा पहिल्यै परिचित थिए। तर काठमाडौँ महानगरपालिकाको मेयर बनेपछि उनले देखाएको कार्यशैलीले उनलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्यायो। अव्यवस्थित शहरी संरचनाविरुद्धको अभियान, सार्वजनिक स्थानको संरक्षण, प्रशासनिक अनुशासन कायम गर्ने प्रयास तथा नियम कार्यान्वयनमा देखाएको दृढताले उनको नेतृत्वलाई फरक पहिचान दिएको छ। कम बोल्ने तर काम गरेर देखाउने शैलीले विशेष गरी युवापुस्तामा विश्वास जगाएको देखिन्छ।

यद्यपि व्यक्तिको लोकप्रियता मात्रले राष्ट्रको जटिल समस्या समाधान हुँदैन। नेपाल अहिले एकैपटक अनेकौँ चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। कमजोर आर्थिक संरचना, सीमित औद्योगिक आधार, कृषि क्षेत्रमा आधुनिकीकरणको अभाव र बढ्दो बेरोजगारीले देशको विकास यात्रालाई प्रभावित बनाइरहेको छ। लाखौँ नेपाली रोजगारीका लागि विदेशिन बाध्य भएका छन्, जसका कारण गाउँका गाउँ युवाविहीन हुँदै गएका छन्। उत्पादनभन्दा आयातमा आधारित अर्थतन्त्र दीर्घकालीन रूपमा जोखिमपूर्ण बन्दै गएको छ।

यदि भविष्यमा बालेन शाहजस्ता नयाँ पुस्ताका नेताले राष्ट्रिय नेतृत्व सम्हाल्ने अवसर पाए भने सबैभन्दा ठूलो चुनौती अर्थतन्त्रलाई उत्पादनमुखी बनाउनु हुनेछ। उद्योग स्थापना गर्न अनुकूल वातावरण तयार पार्नु, कृषि र प्रविधिको समन्वय गर्दै नयाँ आर्थिक सम्भावना सिर्जना गर्नु तथा स्वदेशी उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन दिनु अपरिहार्य हुनेछ।

बेरोजगारीको समस्या पनि गम्भीर छ। प्रत्येक वर्ष ठूलो संख्यामा युवा श्रम बजारमा प्रवेश गर्छन्, तर उनीहरूका लागि पर्याप्त अवसर उपलब्ध हुँदैन। फलस्वरूप विदेश पलायनको प्रवृत्ति निरन्तर बढिरहेको छ। युवालाई स्वदेशमै अवसर देखाउने नीति बिना दीर्घकालीन विकास सम्भव छैन। सूचना प्रविधि, पर्यटन, कृषि, स्टार्टअप तथा साना–मझौला उद्योगलाई प्रोत्साहन दिँदै रोजगार सिर्जना गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्ने देखिन्छ।

नेपालको अर्को दीर्घकालीन समस्या राजनीतिक अस्थिरता हो। बारम्बार सरकार परिवर्तन हुने, गठबन्धन राजनीतिले नीति निर्माणलाई प्रभावित गर्ने र दीर्घकालीन योजना निरन्तरता नपाउने प्रवृत्तिले विकासको गति कमजोर बनाएको छ। स्थिर शासन, स्पष्ट नीति र संस्थागत सुधार बिना आर्थिक तथा सामाजिक प्रगति सम्भव हुँदैन।

भ्रष्टाचार पनि जनविश्वास कमजोर बनाउने प्रमुख कारण बनेको छ। प्रशासनिक ढिलासुस्ती, अपारदर्शिता र अनियमितताका कारण नागरिकले अझै पनि प्रभावकारी सेवा पाउन सकेका छैनन्। यदि शासन प्रणालीमा पारदर्शिता र उत्तरदायित्व स्थापित गर्न सकियो भने मात्र राज्यप्रति नागरिकको भरोसा पुनःस्थापित हुन सक्छ।

यससँगै प्रशासनिक संरचनामा सुधार अनिवार्य छ। आधुनिक शासनका लागि डिजिटल प्रशासन अपरिहार्य भइसकेको छ। सरकारी सेवाहरूलाई प्रविधिमैत्री बनाउँदै छिटो, सरल र पारदर्शी सेवा प्रदान गर्ने प्रणाली विकास गर्नु समयको माग हो।

शिक्षा प्रणाली पनि सुधारको प्रतीक्षामा छ। अहिलेको शिक्षा प्रणाली अझै रोजगारमुखी बन्न सकेको छैन। विद्यार्थीहरू सैद्धान्तिक ज्ञान लिएर निस्कन्छन्, तर व्यावहारिक सीपको अभाव रहन्छ। प्राविधिक शिक्षा, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र सीप विकासलाई प्राथमिकता दिएर शिक्षा प्रणालीलाई आधुनिक बनाउन आवश्यक छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको दृष्टिले पनि नेपालको नेतृत्वले सन्तुलित कूटनीति अपनाउनुपर्छ। भौगोलिक रूपमा भारत र चीनजस्ता दुई ठूला शक्ति राष्ट्रहरूको बीचमा रहेको नेपालका लागि सन्तुलित र व्यावहारिक कूटनीति अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। छिमेकी राष्ट्रहरूसँग आर्थिक सहकार्य विस्तार गर्दै विश्व समुदायसँग लगानी, प्रविधि र व्यापारको साझेदारी बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

नेपालको विकास सम्भावनाका मुख्य आधार जलस्रोत, पर्यटन र कृषि क्षेत्र हुन्। जलविद्युत् उत्पादन, पर्यटन पूर्वाधार विकास तथा कृषि आधुनिकीकरणमार्फत ठूलो मात्रामा रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र हिमाली भूगोलले नेपालको पर्यटन क्षेत्रलाई विश्वस्तरमा आकर्षक बनाएको छ।

पूर्वाधार विकास दीर्घकालीन आर्थिक प्रगतिको आधार हो। सडक, ऊर्जा, रेलमार्ग र डिजिटल नेटवर्कजस्ता संरचनाले आर्थिक गतिविधिलाई तीव्र बनाउँछन्। तर नेपालमा परियोजना व्यवस्थापन कमजोरीका कारण धेरै योजनाहरू ढिलाइ र लागत वृद्धिको समस्याबाट ग्रस्त छन्। यसमा सुधार ल्याउन सके विकासको गति उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्छ।

अन्ततः राष्ट्रको भविष्य कुनै एक व्यक्तिमा मात्र निर्भर हुँदैन। सक्षम नेतृत्व आवश्यक हुन्छ, तर त्यससँगै नागरिकको सक्रिय सहभागिता, निजी क्षेत्रको योगदान र सशक्त संस्थागत संरचना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

बालेन शाहजस्ता नयाँ पुस्ताका नेताले इमानदार, पारदर्शी र परिणाममुखी नेतृत्व प्रस्तुत गर्न सके नेपाली राजनीतिमा नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको सुरुवात हुन सक्छ। त्यो केवल एक व्यक्तिको सफलता मात्र होइन, समग्र राष्ट्रका लागि सकारात्मक परिवर्तनको संकेत हुनेछ।

नेपाल अहिले परिवर्तनको मोडमा उभिएको छ। जनता पुरानो राजनीतिक शैलीबाट थाकिसकेका छन् र नयाँ नेतृत्वबाट ठोस परिणामको अपेक्षा गरिरहेका छन्। यदि स्पष्ट दृष्टि, दृढ इच्छाशक्ति र प्रभावकारी कार्यान्वयनका साथ नेतृत्व अघि बढ्न सके नेपालले सुशासन, विकास र समृद्धिको नयाँ अध्याय प्रारम्भ गर्न सक्छ।