PokharaViews

विशेष लेख | दीपशिखा शर्मा। विद्युतीय सवारीसाधन (ईभी) लाई पेट्रोलियम पदार्थको विकल्प, कम सञ्चालन खर्च र वातावरणमैत्री यातायातको माध्यमका रूपमा लिने क्रम नेपालमा तीव्र बन्दै गएको छ। तर, पछिल्लो समय विभिन्न स्थानमा ईभीमा भएका आगलागीका घटनाले चालक, यात्रु र सर्वसाधारणमा चिन्ता बढाएको छ। विशेषगरी भरतपुरमा विद्युतीय कारमा आगलागी हुँदा चालकको मृत्यु भएपछि ईभीको ब्याट्री सुरक्षा, आपत्कालीन ढोका खोल्ने प्रणाली र उद्धार व्यवस्थामाथि गम्भीर प्रश्न उठेका छन्।

आखिर ईभीमा किन आगो लाग्छ? के विद्युतीय सवारीसाधनको प्रविधि नै जोखिमपूर्ण हो, वा गुणस्तर परीक्षण, चार्जिङ प्रणाली, मर्मतसम्भार र नियमनमा कमजोरी छन्? यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा दुर्घटनाको संख्या मात्र होइन, त्यसको वास्तविक प्राविधिक कारणसमेत बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा भएका घटनाले उठाएका प्रश्न

उपलब्ध विवरणअनुसार २०८३ असोज ४ गते बर्दियाको बारबर्दिया नगरपालिका–७, रम्तापुरमा कोहलपुरबाट महेन्द्रनगरतर्फ जाँदै गरेको फोटोन ईभी माइक्रोबसमा आगलागी भयो। चालक र सहचालक मात्रै रहेकाले मानवीय क्षति भएन, तर गाडीका कागजात र नगद जलेर नष्ट भए।

यसअघि २०८३ भदौ २६ गते चितवनको भरतपुर–९, वसन्तचोकमा जीएसी आयोन विद्युतीय कारमा आगलागी हुँदा चालक अमर पराजुलीको मृत्यु भएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। घटनाले आपत्कालीन अवस्थामा ढोका खोल्न सकिने व्यवस्था र यात्रु उद्धारको प्रभावकारिताबारे प्रश्न उठाएको छ।

त्यस्तै, २०८० पुस ११ गते काठमाडौंको बूढानीलकण्ठमा चार्जमा जोडिएको एमजी जेडएस ईभीमा आगलागी भएको थियो। उपलब्ध विवरणमा चार्जिङ केबल तथा सकेट एसेम्बलीमा सर्ट सर्किट भएको र मुख्य ब्याट्री सुरक्षित रहेको उल्लेख छ। २०८२ वैशाख २४ गते मोरङको पथरीमा बीवाईडी अट्टो थ्रीमा भएको आगलागीपछि पनि उपलब्ध प्राविधिक विवरणमा ब्याट्री र उच्च भोल्टेज पावरट्रेन सुरक्षित रहेको जनाइएको छ।

यी घटनाले एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य सम्झाउँछन्—गाडी जलेको घटना र मुख्य कर्षण ब्याट्रीमा आगलागी भएको घटना एउटै होइनन्। वास्तविक कारण प्राविधिक अनुसन्धानबाट मात्र पहिचान गर्न सकिन्छ।

ईभीमा आगो कसरी लाग्छ?

ईभीमा प्रयोग हुने लिथियम–आयन ब्याट्रीले ठूलो मात्रामा ऊर्जा सञ्चय गर्छ। ब्याट्रीका सेलमा आन्तरिक सर्ट सर्किट, गम्भीर ठक्कर, उत्पादनसम्बन्धी त्रुटि वा ताप व्यवस्थापन प्रणालीमा खराबी उत्पन्न भएमा तापक्रम असामान्य रूपमा बढ्न सक्छ। तापक्रम नियन्त्रणबाहिर गएर रासायनिक प्रतिक्रियाले थप ताप उत्पन्न गर्ने प्रक्रियालाई ‘थर्मल रनअवे’ भनिन्छ। यो प्रक्रिया अन्य सेलमा फैलिँदा आगलागी गम्भीर बन्न सक्छ।

तर, ब्याट्रीबाहेक गाडीको १२ भोल्टको विद्युतीय प्रणाली, तारिङ, चार्जिङ उपकरण, कनेक्टर वा बाह्य ज्वलनशील पदार्थबाट पनि आगलागी हुन सक्छ। त्यसैले प्रत्येक घटनामा ब्याट्रीलाई नै दोष दिनु उचित हुँदैन।

के ईभी असुरक्षित प्रविधि हो?

केही दुर्घटनाका आधारमा सम्पूर्ण ईभी प्रविधिलाई असुरक्षित घोषणा गर्न मिल्दैन। त्यसैगरी, आधुनिक प्रविधि भन्दैमा जोखिममुक्त छ भनेर बेवास्ता गर्नु पनि उचित हुँदैन। सुरक्षाको मूल्याङ्कन गर्दा आगलागीका घटनाको संख्या मात्र होइन, कुल सवारीसाधन, तिनले तय गरेको दूरी, प्रयोगको अवस्था र आगलागीको कारणसमेत अध्ययन गर्नुपर्छ।

ईभीमा आगलागीका घटनाको विश्वव्यापी अभिलेख पनि पूर्ण छैन। त्यसैले विभिन्न तथ्याङ्क तुलना गर्दा तिनको स्रोत, समयावधि र घटनाको परिभाषा स्पष्ट हुनुपर्छ। नेपालमा पनि ईभीसम्बन्धी आगलागीको छुट्टै राष्ट्रिय अभिलेख र व्यवस्थित अनुसन्धान प्रणाली आवश्यक देखिन्छ।

ढोका र आपत्कालीन उद्धारको चुनौती

आगलागी वा दुर्घटनाका बेला चालक तथा यात्रु सुरक्षित रूपमा बाहिर निस्कन सक्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। आधुनिक गाडीमा इलेक्ट्रोनिक ढोका प्रणाली हुने भएकाले विद्युतीय प्रणालीमा क्षति पुगेको अवस्थामा त्यसले काम नगर्न सक्छ। त्यसैले निर्माताले उपलब्ध गराएको मेकानिकल आपत्कालीन रिलिजको स्थान र प्रयोग गर्ने तरिका चालकले पहिल्यै थाहा पाउनुपर्छ।

भरतपुर घटनामा ढोका खोल्ने प्रणालीले कसरी काम गर्‍यो वा चालक बाहिर निस्कन किन सकेनन् भन्ने विषयमा निष्कर्ष निकाल्न विस्तृत प्राविधिक अनुसन्धान आवश्यक छ। घटनाको वास्तविकता नखुलेसम्म अनुमानका आधारमा दोष निर्धारण गर्नु हुँदैन।

चालकको व्यवहार र चार्जिङ सुरक्षामा ध्यान

ईभीका विद्युतीय मोटरले छिटो टर्क उपलब्ध गराउन सक्ने भएकाले चालकले एक्सेलेरेटर र ब्रेकलाई उचित रूपमा नियन्त्रण गर्नुपर्छ। तीव्र गति, असावधानी, ओभरलोडिङ र क्षमताभन्दा बढी यात्रु बोक्ने प्रवृत्तिले दुर्घटनाको जोखिम बढाउन सक्छ। तर, कुनै घटनामा चालकको व्यवहार नै कारण थियो भन्ने निष्कर्ष प्रमाणका आधारमा मात्र निकाल्नुपर्छ।

त्यस्तै, चार्जिङका लागि उपयुक्त र प्रमाणित उपकरण प्रयोग गर्नुपर्छ। क्षतिग्रस्त तार, खुकुलो सकेट, क्षमताभन्दा बढी भार पर्ने जडान वा अनधिकृत मोडिफिकेसनबाट जोगिनुपर्छ। ब्याट्री वा विद्युतीय प्रणालीमा असामान्य ताप, धुवाँ, गन्ध वा चेतावनी संकेत देखिएमा गाडीको प्रयोग रोक्दै आधिकारिक प्राविधिक सेवा लिनुपर्छ।

राज्यको जिम्मेवारी : नियमन, परीक्षण र उद्धार

ईभीको सुरक्षित प्रयोग सुनिश्चित गर्नु केवल सवारीधनीको जिम्मेवारी होइन। आयात हुने सवारीसाधनले आवश्यक सुरक्षा मापदण्ड पूरा गरेका छन् कि छैनन् भन्ने परीक्षण र अनुगमन प्रभावकारी हुनुपर्छ। ब्याट्री, चार्जिङ प्रणाली र उच्च भोल्टेज सुरक्षासम्बन्धी मापदण्ड स्पष्ट गरिनुपर्छ।

गम्भीर दुर्घटनापछि विज्ञसहितको निष्पक्ष प्राविधिक अनुसन्धान गरी वास्तविक कारण सार्वजनिक गर्ने व्यवस्था आवश्यक छ। आयातकर्ता तथा उत्पादकलाई बिक्रीपछिको सेवा, सुरक्षा सूचना र सम्भावित प्राविधिक समस्या समाधानमा उत्तरदायी बनाउनुपर्छ। साथै, दमकल, प्रहरी र उद्धारकर्मीलाई ईभी आगलागी नियन्त्रण तथा उच्च भोल्टेज प्रणालीसम्बन्धी तालिम र आवश्यक उपकरण उपलब्ध गराउनुपर्छ।

 डर होइन, तथ्य र जिम्मेवारी आवश्यक

ईभी प्रविधिलाई अन्धाधुन्ध समर्थन गर्नु वा केही घटनाका आधारमा पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु दुवैभन्दा आवश्यक कुरा यसको सुरक्षित प्रयोग सुनिश्चित गर्नु हो। नियमित प्राविधिक परीक्षण, सुरक्षित चार्जिङ, चालक सचेतना, प्रभावकारी नियमन र दुर्घटनाको पारदर्शी अनुसन्धानले जोखिम न्यूनीकरण गर्न सक्छन्।

नागरिकको जीवन सुरक्षा कुनै पनि प्रविधिको व्यावसायिक विस्तारभन्दा महत्त्वपूर्ण छ। दुर्घटना भएपछि मात्रै छानबिनको आश्वासन दिने होइन, दुर्घटना हुन नदिन आवश्यक व्यवस्था निर्माण गर्नु राज्यको दायित्व हो। ईभीको भविष्यप्रतिको विश्वास भाषणले होइन, प्रमाणित सुरक्षा, उत्तरदायी प्रणाली र सुरक्षित यात्राको प्रत्याभूतिले निर्माण हुनेछ।