PokharaViews

टंकराज अधिकारी,पत्रकार तथा सामाजिक अभियन्ता

तीन दशकको पत्रकारिता, लायन्सवादसँगको १५ वर्षे सक्रिय यात्रा र एउटा अनपेक्षित विश्रामको आत्मसमीक्षा

जीवनमा केही प्रश्नको उत्तर समयले मात्र दिन्छ। समय बित्दै जान्छ, सम्झनाले विगततिर फर्काउँछ र अनुभवले आफैँसँग संवाद गर्न बाध्य बनाउँछ। आज मेरो मनमा बारम्बार उठिरहेको प्रश्न पनि यस्तै छ—मैले लायन्सवादलाई छोडेँ कि लायन्सवादको यात्राले मलाई छोड्यो?

यो प्रश्न कुनै संस्थाबाट अलग भएको प्रसङ्ग मात्र होइन। यसमा तीन दशकको पत्रकारिता, लायन्सवादसँगको १५ वर्षे सक्रिय सम्बन्ध, सामाजिक सेवाप्रतिको लगाव, संस्थागत नेतृत्व, आत्मीय सहयात्री र अनपेक्षित विश्रामका अनेक आयाम जोडिएका छन्। त्यसैले यो विगतको संस्मरण मात्र होइन, आफ्नै यात्रा र आफू आबद्ध रहेको संस्थाको अवस्थालाई नियाल्ने आत्मसमीक्षा पनि हो।

तीन दशक लामो पत्रकारिता यात्राले मलाई समाजका सुखदुःख नजिकबाट बुझ्ने, मानिसका आवाज सार्वजनिक गर्ने र सामाजिक परिवर्तनका प्रयासलाई अभिलेखबद्ध गर्ने अवसर दिएको छ। यही क्रममा लायन्सका गतिविधिसँग मेरो परिचय र सम्बन्ध विस्तार भयो।

करिब १५ वर्ष पत्रकारका रूपमा लायन्स क्लबका कार्यक्रम, क्याबिनेट मिटिङ, डिष्ट्रिक्ट कन्भेन्सन र नेतृत्वका गतिविधिलाई नजिकबाट नियालेँ। सामाजिक सेवा, स्वास्थ्य, शिक्षा र मानवीय सहयोगका अभियानले आकर्षित गर्दै लगे। समाचारका विषय बनेका गतिविधि क्रमशः आत्मीय सम्बन्धमा रूपान्तरण भए। संस्थालाई बाहिरबाट बुझ्ने क्रमले अन्ततः भित्रै बसेर काम गर्ने प्रेरणा दियो।

सन् २०१२ अगस्ट १५ मेरो जीवनको महत्त्वपूर्ण दिन बन्यो। मित्र तथा भाइ सुदीपराज ढुंगानाको नेतृत्वमा हामी ३६ जना संस्थापक सदस्यले लायन्स क्लब अफ पोखरा पिस सिटी स्थापना गर्‍यौँ। पत्रकार, वकिल, इन्जिनियर, चिकित्सक, प्राध्यापक, बैंकर र व्यवसायीलगायत विभिन्न पेसाका व्यक्तिलाई एउटै सामाजिक अभियानमा जोड्ने हाम्रो प्रयास थियो।

त्यतिबेला पोखरामा लायन्स क्लबहरूको सङ्ख्या अहिलेको तुलनामा सीमित थियो। हामी क्लब थप्ने मात्र होइन, फरक पहिचान बनाउने, युवालाई जोड्ने र क्लबहरूबीच आत्मीयता बढाउने सोचमा थियौँ। करिब १९ देखि ४० वर्ष उमेर समूहका सदस्यहरूको सहभागिताले नयाँ ऊर्जा र उत्साह थपेको थियो।

क्लब स्थापना भएको एक महिनाभित्रै हामीले अन्तरलायन्स फुटबल प्रतियोगिता आयोजना गर्‍यौँ। प्रतियोगिताको उद्देश्य खेल जित्नु मात्र थिएन; विभिन्न क्लबबीच मित्रता, भाइचारा र सहकार्य विस्तार गर्नु थियो। प्रतियोगिता छैटौँ संस्करणसम्म पुग्यो।

आज ती गतिविधि सम्झँदा एउटा सत्य अझ स्पष्ट हुन्छ—संस्थाको पहिचान पद र औपचारिक कार्यक्रमले मात्र होइन, नयाँ सोच, सामूहिक श्रम र मानिसलाई जोड्ने क्षमताले निर्माण हुन्छ।

लायन्सवादमा आबद्ध भएपछि मेरो भूमिका पनि बदलियो। पहिले बाहिरबाट गतिविधि नियाल्ने पत्रकार थिएँ; त्यसपछि संस्थाभित्रै बसेर योजना, समन्वय र कार्यान्वयनका चुनौती अनुभव गर्ने सदस्य बनेँ।

पत्रकारिताले प्रश्न गर्न, तथ्य खोज्न र सार्वजनिक महत्त्वका विषयलाई अभिलेखबद्ध गर्न सिकाएको थियो। लायन्सवादले ती सीपलाई सामाजिक सेवाको अभियानसँग जोड्ने अवसर दियो। स्थानीयदेखि राष्ट्रिय स्तरका सञ्चारमाध्यममा लायन्सका गतिविधि समेट्न तथा क्याबिनेट मिटिङ र डिष्ट्रिक्ट कन्भेन्सनजस्ता कार्यक्रमका विशेष सामग्री र सप्लिमेन्ट प्रकाशन गर्न मैले आफ्नो क्षेत्रबाट भूमिका निर्वाह गरेँ।

सामाजिक संस्थाले गरेको काम समाजसम्म पुग्नु पनि सेवाकै एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। सञ्चारमाध्यमले संस्थाका गतिविधि सार्वजनिक गर्छन्, समुदायलाई जानकारी दिन्छन् र अरूलाई पनि सेवामा सहभागी हुन प्रेरित गर्न सक्छन्। त्यसैले लायन्सवादको पहिचान विस्तारमा पत्रकारितामार्फत योगदान गर्न पाउनु मेरा लागि सन्तोषको विषय हो।

लायन्ससँगको यात्राले नेतृत्वको अर्थसमेत सिकायो। नेतृत्व भनेको पद प्राप्त गर्नु वा निर्णय सुनाउनु मात्र होइन; फरक विचार सुन्नु, असहमतिका बीच साझा बाटो खोज्नु, सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिनु र आफ्नो निर्णयप्रति जवाफदेही हुनु पनि हो।

यी वर्षमा सबै निर्णय सही भएनन् होला, सबै प्रयास सफल पनि भएनन्। कतिपय अवसरलाई अझ राम्रोसँग उपयोग गर्न सकिनँ होला। तर अनुभवले सिकाएका पाठ, विभिन्न व्यक्तित्वसँग बनेका सम्बन्ध र सामाजिक सेवाप्रतिको बुझाइ मेरा स्थायी उपलब्धि हुन्।

लायन्सवादमा मैले केवल संस्था भेटिनँ; अग्रजबाट मार्गदर्शन, मित्रबाट हौसला र सहयात्रीबाट सहकार्यको पाठ पाएँ। आज हामीबीच नरहनुभएका अग्रजहरूको सम्झना अझै ताजा छ। अहिले पनि सक्रिय रहनुभएका मित्र र सहकर्मीप्रतिको सम्मान उत्तिकै छ। सक्रियताको स्वरूप बदलिन सक्छ, तर आत्मीयता र कृतज्ञताको मूल्य बदलिनुपर्दैन।

लायन्स अन्तर्राष्ट्रिय सामाजिक सेवा, नेतृत्व विकास र मानवीय उत्तरदायित्वको अभियान हो। यसको मूल मन्त्र ‘We Serve’ अर्थात् ‘हामी सेवा गर्छौँ’ हो। तर आज लायन्स आन्दोलनलाई नियाल्दा एउटा प्रश्न महत्त्वपूर्ण देखिन्छ—क्लब र सदस्यको विस्तारसँगै सेवाको गुणस्तर र प्रभाव पनि त्यही अनुपातमा बढेको छ त?

सदस्य संख्या बढ्नु, नयाँ क्लब स्थापना हुनु र गतिविधि विस्तार हुनु आफैँमा सकारात्मक पक्ष हुन्। तर विस्तारलाई नै सफलताको अन्तिम मापदण्ड मान्नु पर्याप्त हुँदैन। संस्थाको वास्तविक उपलब्धि समुदायले पाएको लाभ, समाधान भएका समस्या र सेवाको निरन्तरताबाट मापन हुनुपर्छ।

कार्यक्रमको संख्या, प्रचार र औपचारिक उपस्थितिभन्दा सेवाले कसको जीवनमा कस्तो परिवर्तन ल्यायो भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। एकपटक गरिने कार्यक्रमले तत्काल राहत दिन सक्छ; तर दीर्घकालीन योजना, नियमित अनुगमन र स्थानीय आवश्यकतामा आधारित अभियानले दिगो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

यसैले लायन्सले अब एउटा गम्भीर आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ—हामी सदस्य थपिरहेका छौँ कि सेवक तयार पारिरहेका छौँ? कार्यक्रम गरिरहेका छौँ कि समस्या समाधान गरिरहेका छौँ? संस्थाको नाम विस्तार गरिरहेका छौँ कि समाजको विश्वास पनि बढाइरहेका छौँ?

यी प्रश्न आलोचनाका लागि मात्र होइनन्, सुधारको बाटो पहिल्याउनका लागि हुन्।

कुनै पनि संस्थाको चरित्र त्यसको नेतृत्वबाट झल्किन्छ। नेतृत्वको मूल्य पद, कार्यकाल वा औपचारिक सम्मानले मात्र निर्धारण गर्दैन; त्यसले कस्तो संस्कार बसाल्यो, कति पारदर्शिता कायम गर्‍यो र कति सक्षम उत्तराधिकारी तयार पार्‍यो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।

संस्थाभित्र प्रतिस्पर्धा हुनु स्वाभाविक हो। फरक विचार आउनु र नेतृत्वका विकल्प देखिनु पनि लोकतान्त्रिक अभ्यासकै हिस्सा हुन्। तर प्रतिस्पर्धा व्यक्तिगत प्रतिष्ठा, गुटगत स्वार्थ वा पद प्राप्तिको दौडमा सीमित भयो भने संस्थाको मूल उद्देश्य ओझेलमा पर्न सक्छ।

लायन्समा नेतृत्वको मूल्याङ्कन गर्दा एउटा प्रश्न सधैँ अगाडि हुनुपर्छ—मैले आफ्नो कार्यकालमा संस्थालाई कति बलियो बनाएँ? मपछि आउने नेतृत्वका लागि कस्तो आधार तयार पारेँ? म पदबाट बाहिरिँदा संस्था म आएभन्दा सक्षम, पारदर्शी र प्रभावकारी बनेको छ कि छैन?

त्यसैगरी, सदस्यता शुल्क, अनुदान, सहयोग र खर्चको विवरण स्पष्ट हुनु आवश्यक छ। आर्थिक पारदर्शिता संस्थाप्रतिको विश्वासको आधार हो। प्रश्न उठ्दा त्यसलाई व्यक्तिगत आक्रमणका रूपमा होइन, तथ्य स्पष्ट पार्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ। जवाफदेहिता कमजोरी होइन; संस्थाको विश्वसनीयता बलियो बनाउने संस्कार हो।

म लायन्सलाई खुला विश्वविद्यालय मान्छु। यसले मलाई नेतृत्व, सार्वजनिक संवाद, सहकार्य, आत्मविश्वास र सामाजिक सेवाका अनेक पाठ सिकाएको छ। तर यस विश्वविद्यालयबाट मैले के पाएँ भन्ने प्रश्नसँगै अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ—मैले लायन्स र समाजलाई के दिएँ?

संस्थाप्रतिको निष्ठा भनेको यसको हरेक गतिविधिमा मौन समर्थन जनाउनु होइन। संस्थाको उद्देश्य बलियो बनाउन आवश्यक प्रश्न उठाउनु, कमजोरी स्वीकार्नु र सुधारका लागि सहकार्य गर्नु पनि निष्ठाकै रूप हो। आलोचना तथ्यमा आधारित, उद्देश्य सुधारमुखी र प्रस्तुति मर्यादित हुनुपर्छ।

आत्मसमीक्षा अरूबाट सुरु हुँदैन; आफैँबाट सुरु हुन्छ। मैले सेवाको आदर्श व्यवहारमा उतारेँ? मेरो नेतृत्वले अरूलाई अवसर दियो? मैले संस्थाको हितलाई व्यक्तिगत चाहनाभन्दा माथि राखेँ? समाजले मेरो संलग्नताबाट के लाभ पायो?

यस्ता प्रश्नको इमानदार उत्तर खोज्न सके मात्र संस्थाले आफ्नो यात्रालाई सही दिशामा अघि बढाउन सक्छ।

तीन दशकको सम्बन्ध र १५ वर्षको सक्रिय सहभागितापछि लायन्सवादको यात्रामा यसरी विश्राम लिनुपर्ला भन्ने मैले कल्पना गरेको थिइनँ। तर जीवनका सबै मोड हाम्रो योजनाअनुसार आउँदैनन्। समय, परिस्थिति, परिवेश र व्यक्तिगत प्राथमिकताले यात्राको दिशा बदल्न सक्छन्।

आज मेरो सक्रियतामा आएको विश्रामलाई कसरी बुझ्ने? के मैले लायन्सवादलाई छोडेको हुँ? लायन्सवादसँगको मेरो सक्रिय यात्राले मलाई पछाडि छोडेको हो? अथवा यो लामो यात्राको एउटा चरण पूरा भएर अर्को चरणमा प्रवेश गर्ने समय हो?

यी प्रश्नको उत्तर दिन म हतार गर्न चाहन्नँ। किनकि संस्थामा नियमित रूपमा सक्रिय नहुनु र संस्थाले दिएका अनुभव तथा सम्बन्धलाई अस्वीकार गर्नु एउटै कुरा होइन। सक्रिय भूमिकाबाट टाढा हुनुको अर्थ सेवाभाव समाप्त हुनु पनि होइन।

तर आत्मसमीक्षा गर्दा आफैँलाई पनि प्रश्न गर्नुपर्छ। यो विश्राम किन आयो? मैले के फरक गर्न सक्थेँ? मेरा अपेक्षा र संस्थाका प्राथमिकताबीच दूरी बढेको थियो कि? समयसँगै मेरो सोच बदलिएको हो कि परिस्थितिले नयाँ बाटो रोज्न बाध्य बनाएको हो?

यी प्रश्नको उत्तर अरूलाई दोष दिएर वा आफूलाई मात्र सही ठहर्‍याएर भेटिँदैन। त्यसका लागि इमानदारी, धैर्य र विगतलाई वस्तुनिष्ठ रूपमा हेर्ने साहस चाहिन्छ।

मेरा लागि सन् २०१२ अगस्ट १५ मा सुरु भएको क्लबको यात्रा, ३६ जना संस्थापक सदस्यको उत्साह, फुटबल प्रतियोगिता, सञ्चारमाध्यममा लायन्स गतिविधिको विस्तार र विभिन्न नेतृत्वसँगको सहकार्य केवल पुराना घटना होइनन्। ती मेरा जीवनका अनुभव हुन्, जसले मेरो सोच, सम्बन्ध र व्यक्तित्व निर्माणमा भूमिका खेलेका छन्।

त्यसैले आज सक्रिय यात्रामा विश्राम आएको भए पनि ती वर्षको महत्त्व घटेको छैन। पत्रकारिताले समाज बुझ्न सिकायो, लायन्सवादले सेवाको अभियानमा जोड्यो, क्लब स्थापनाले सामूहिक सोचको शक्ति देखायो र संस्थागत जिम्मेवारीले नेतृत्वसँगै जवाफदेहिताको अर्थ बुझायो।

लायन्सका लागि केही सुझाव

लायन्सवादको भविष्यलाई प्रभावकारी बनाउन विस्तारसँगै गुणस्तर, नेतृत्वसँगै जवाफदेहिता र सेवासँगै पारदर्शितालाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। यसका लागि केही विषयमा गम्भीर ध्यान दिनुपर्छ।

पहिलो, सदस्य संख्या होइन, सेवाको प्रभावलाई सफलताको मापदण्ड बनाऔँ। प्रत्येक क्लबले स्थानीय समुदायका वास्तविक आवश्यकता पहिचान गरी प्राथमिकताका क्षेत्रमा दीर्घकालीन कार्यक्रम सञ्चालन गरोस्। कार्यक्रमपछि त्यसको उपलब्धि, लाभग्राहीको अवस्था र निरन्तरताको समीक्षा गरियोस्।

दोस्रो, सदस्यता विस्तारसँगै सदस्यको सक्रियता बढाऔँ। नयाँ सदस्य थप्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूलाई लायन्सको उद्देश्य, आचारसंहिता, सेवा पद्धति र संस्थागत जिम्मेवारीबारे बुझाउने वातावरण बनाउनुपर्छ। सदस्यता परिचयपत्रमा सीमित नभई सेवामा सहभागितासँग जोडिनुपर्छ।

तेस्रो, नेतृत्वमा पारदर्शिता र जवाफदेहिता स्थापित गरौँ। आर्थिक कारोबार स्पष्ट राखौँ, निर्णय प्रक्रियामा निष्पक्षता अपनाऔँ र सदस्यका प्रश्नको तथ्यपरक उत्तर दिऔँ। नेतृत्वको सफलता पद प्राप्तिमा होइन, संस्थालाई सक्षम बनाउने काममा खोजौँ।

चौथो, पदको प्रतिस्पर्धाभन्दा नेतृत्व विकासमा जोड दिऔँ। युवालाई अवसर दिऔँ, महिलाको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गरौँ र नयाँ नेतृत्वलाई जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्ने स्वस्थ संस्कार बसालौँ। असहमतिको सम्मान गर्दै गुटगत विभाजनभन्दा सहकार्यलाई प्राथमिकता दिऔँ।

पाँचौँ, सेवाको कामलाई प्रचारभन्दा परिणामसँग जोडौँ। सञ्चारमाध्यम र डिजिटल प्लेटफर्मको उपयोग गरेर वास्तविक काम सार्वजनिक गरौँ। तर प्रचारलाई उपलब्धिको विकल्प नबनाऔँ। के गरियो भन्ने मात्र होइन, त्यसबाट के परिवर्तन आयो भन्ने कुरा पनि समाजलाई बताऔँ।

छैटौँ, संस्थाभित्र आत्मसमीक्षा र सुधारको संस्कार विकास गरौँ। आलोचनालाई शत्रुता नठानौँ। प्रश्न उठाउने सदस्यलाई निरुत्साहित गर्नुको सट्टा तथ्य, संवाद र सहकार्यबाट समाधान खोजौँ। संस्थाप्रतिको निष्ठा भनेको कमजोरी लुकाउनु होइन, कमजोरी सुधार्ने जिम्मेवारी लिनु हो।

सातौँ, संस्थाभन्दा बाहिर रहेका अनुभवी व्यक्तिसँगको सम्बन्ध पनि जोगाऔँ। सक्रियता घटेका वा जिम्मेवारीबाट अलग भएका सदस्यका अनुभव र योगदानलाई सम्मान गरौँ। संस्थाको यात्रामा उनीहरूले आर्जन गरेको ज्ञान, सम्बन्ध र सीपलाई समाजको हितमा उपयोग गर्ने अवसर सिर्जना गरौँ।

यी सुझाव नेतृत्वका लागि मात्र होइनन्; लायन्समा आबद्ध प्रत्येक सदस्यका लागि पनि हुन्। किनकि संस्थाको संस्कार नेतृत्वले मात्र बनाउँदैन, हरेक सदस्यको व्यवहारले निर्माण गर्छ।

म फेरि त्यही प्रश्नमा फर्कन्छु—मैले लायन्सवादलाई छोडेँ कि लायन्सवादको यात्राले मलाई छोड्यो?

सायद यसको उत्तर समयले दिनेछ। सायद यो छोड्ने र छोडिने प्रश्न नै होइन। लामो समय सँगै हिँडेको यात्रामा आएको एउटा विश्राम हो, जहाँ पछाडि फर्केर हेर्दा अनेक अनुहार देखिन्छन्, सम्झना ताजा हुन्छन् र मनमा कृतज्ञता जाग्छ।

म लायन्सवादसँग बिताएका वर्षलाई नकार्न चाहन्नँ। ती वर्ष मेरा जीवनका महत्त्वपूर्ण अध्याय हुन्, जहाँ पत्रकारिता, मित्रता, सामाजिक सेवा, नेतृत्व र आत्मसमीक्षा एकअर्कासँग जोडिएका छन्। आज सक्रिय भूमिकाबाट केही टाढा भए पनि त्यस यात्राले दिएको सिकाइ, सम्बन्ध र सामाजिक सेवाप्रतिको सम्मान मसँगै रहनेछन्।

तर विगतप्रतिको कृतज्ञता भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीबाट विमुख हुने बहाना बन्नु हुँदैन। लायन्सले मलाई केही सिकाएको छ भने ती सिकाइलाई समाजको हितमा प्रयोग गर्नु मेरो दायित्व हो। यही जिम्मेवारी हरेक सदस्य र नेतृत्वले पनि आत्मसात् गर्नुपर्छ।

लायन्सको भविष्य सदस्य संख्या, पदको प्रतिस्पर्धा वा कार्यक्रमको चहलपहलले मात्र निर्धारण गर्दैन। त्यसको भविष्य सेवाको प्रभाव, नैतिक नेतृत्व, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र समाजले गर्ने विश्वासमा निर्भर हुन्छ।

संस्थामा बिताएका वर्षभन्दा ती वर्षले हामीलाई कस्तो मानिस बनायो भन्ने कुरा ठूलो हो। पदको अवधि सकिन सक्छ, सक्रियताको स्वरूप बदलिन सक्छ; तर असल कर्म, आत्मीय सम्बन्ध र सेवाबाट प्राप्त अनुभवको मूल्य सकिँदैन।

त्यसैले अब प्रश्न केवल मैले लायन्सवादलाई छोडेँ कि लायन्सवादको यात्राले मलाई छोड्यो भन्ने होइन। प्रश्न यो पनि हो—हामीले लायन्सवादको आदर्शलाई कति आत्मसात् गर्‍यौँ र समाजलाई कति फर्कायौँ?

लायन्सलाई संख्याको होइन, सेवाको शक्ति बनाऔँ। पदको होइन, प्रतिबद्धताको संस्कार स्थापित गरौँ। विस्तारसँगै गुणस्तर, नेतृत्वसँगै जवाफदेहिता र उपलब्धिसँगै आत्मसमीक्षालाई अघि बढाऔँ।

किनकि अन्ततः संस्थाको वास्तविक उचाइ त्यसको आकारले होइन, त्यसले समाजमा छोडेको सकारात्मक प्रभावले मापन हुन्छ।