काठमाडौँ । पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन माध्यम प्रयोग गरी हुने ठगीका घटना तीव्रगतिमा बढिरहेका छन्। डिजिटल पहुँच विस्तारसँगै नागरिकहरू आर्थिक तथा व्यक्तिगत गोपनीयता सम्बन्धी जोखिममा पर्ने दैनिक जस्तै बढेपछि जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौँले सात बुँदे सतर्कता निर्देशिका सार्वजनिक गरेको छ।
प्रहरीका अनुसार अनलाइन अपराधीहरूको कार्यशैली अत्यन्तै ‘सिस्टेमेटिक’ र ‘साइकोलोजिकल ट्रिक’मा आधारित हुन थालेको छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रलोभन, आपतकालीन सहयोगको नक्कली माग, फर्जी लिंक, अश्लील भिडियोमार्फत ब्ल्याकमेल तथा अग्रिम भुक्तानीको फन्दालगाएत यी सबै हालका प्रमुख ठगीका प्रविधि बनेका छन्।
प्रवक्ता पवनकुमार भट्टराईका अनुसार फेसबुक, इमो, व्हाट्सएप, भाइबर, इन्स्ट्राग्रामलगायत माध्यम प्रयोग गर्दै ‘चिठ्ठा पर्यो’, ‘उपहार आयो’, ‘पार्सल रोकिएको छ’ जस्ता लोभलाग्दा संदेश पठाई नागरिकलाई राजस्व वा प्रक्रिया शुल्क तिर्न बाध्य पार्ने क्रम अझै रोकिएको छैन। “यस्ता सन्देशमागि रकम पठाउँदा अधिकांश नागरिक ठगीमा परिरहेका छन्,” भट्टराईले बताए।
अपरिचित नम्बरबाट भिडियो कल पठाई, त्यो कल रेकर्ड गरी अश्लील सामग्री बनाइ आर्थिक ब्ल्याकमेल गर्ने घटना पछिल्ला महिनामा उच्च दरमा बढेको प्रहरीको तथ्यांकले देखाउँछ। प्रहरीले यसलाई ‘डिजिटल ट्र्यापिङ’ नाम दिँदै यस्तो जोखिमबाट बच्न अपरिचित कल तुरुन्तै काट्न र व्यक्तिगत दृश्य गोपनीयता कडाइका साथ सुरक्षित राख्न आग्रह गरेको छ।
ह्याक भएका फेसबुक वा इन्स्ट्राग्राम खाताबाट आफन्त वा साथीभाइ बनेर ‘आपत् परेको छ’ भन्दै आर्थिक सहयोग माग्ने प्रवृत्ति पनि उल्लेख्य रूपमा देखिएको छ। प्रवक्ता भट्टराई भन्छन्, “पहिले खाताधनीलाई प्रत्यक्ष सम्पर्क गरेर मात्र सहायता गर्नुपर्छ। धेरै घटनामा सहयोग माग्ने व्यक्ति आफन्त होइन, अपराधी भएको पुष्टि भएको छ।”
नेपालमा अनलाइन किनमेल बढेसँगै फर्जी व्यापारीहरूले अत्यधिक सस्तो मूल्यमा आकर्षक वस्तु देखाई अग्रिम रकम ट्रान्सफर गराउने, त्यसपछि हराउने घटना दोहोरिन थालेको प्रहरीको विश्लेषण छ। प्रहरीको सुझाव: “अधिकारिक बिक्रेता पहिचान नगरी कुनै पनि रकम भुक्तानी नगर्नु नै सुरक्षा हो।”
प्रहरीले सामाजिक सञ्जालमा अत्यधिक व्यक्तिगत विवरण राख्ने, अपरिचित लिंक खोल्ने, ओटिपी वा पासवर्ड अरूलाई दिने व्यवहार डिजिटल ठगीका प्रमुख कारण भएको बताएको छ। यसै कारण सार्वजनिक सूचनाले निजी जानकारी, मोबाइल स्क्रिन, बैंकिङ विवरण वा गोपनीय कोड कसैलाई नदिनु स्पष्ट रूपमा निर्देश गरेको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार नेपालमा डिजिटल साक्षरता कमजोर छ, तर डिजिटल पहुँच तीव्र गतिमा विस्तार हुँदैछ। यही अन्तरले सामान्य प्रयोगकर्तालाई ठगीको सजिलो लक्ष्य बनाइदिएको छ। साइबर अपराधीहरू अर्को देश वा भौगोलिक स्थानबाट सञ्चालन हुने भएकाले उनीहरूलाई पक्राउ गर्नु सापेक्ष रूपमा जटिल हुन्छ। फलस्वरूप रोकथाम नै प्रमुख सुरक्षा उपाय हो।
अनलाइन ठगी परम्परागत अपराधभन्दा बढी सूक्ष्म, मनोवैज्ञानिक र प्रविधिमैत्री भएको प्रहरीको निष्कर्ष छ। नागरिकले आफूलाई सुरक्षित राख्न सात बुँदे निर्देशिका अनुसरण गर्नु, शंकास्पद गतिविधि देखेमा प्रहरीलाई जानकारी गराउनु र डिजिटल माध्यम प्रयोगमा जिम्मेवार बन्नु अहिलेको आवश्यकता भएको सुरक्षा निकायहरूको धारणा छ।
