ज्ञान, संस्कार र जीवनदर्शनको जग बसाल्ने गुरुहरूप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने दिन आज
युवराज खनाल,पोखरा । आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन नेपालसहित विश्वभरका हिन्दू, बौद्ध तथा वैदिक परम्पराका अनुयायीहरूले गुरु पूर्णिमा मनाउँदै छन्। जीवनमा शिक्षा, दीक्षा, संस्कार र सही मार्गदर्शन दिने गुरुजनप्रति श्रद्धा र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने यो पर्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन, यो ज्ञान, अनुशासन, नैतिकता र मानवीय मूल्यहरूको उत्सव पनि हो।
सूचनाको पहुँच हातहातमा पुगेको डिजिटल युगमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालले ज्ञान प्राप्त गर्ने माध्यमलाई सहज बनाएका छन्। तर सूचना र ज्ञानबीचको भिन्नता बुझाउने, सही–गलत छुट्याउने विवेक सिकाउने र जीवनलाई सही दिशा दिने गुरुको आवश्यकता आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। त्यसैले गुरु पूर्णिमा प्रत्येक पुस्तालाई आफ्नो जीवन निर्माणमा योगदान पुर्याउने गुरुहरूप्रति कृतज्ञ बन्ने अवसरका रूपमा लिइन्छ।
गुरु किन हुन् समाजका पथप्रदर्शक ?
सनातन दर्शनमा गुरुको स्थान अत्यन्त उच्च छ। संस्कृतमा ‘गु’ को अर्थ अन्धकार र ‘रु’ को अर्थ प्रकाश मानिन्छ। अर्थात् अज्ञानरूपी अन्धकार हटाएर ज्ञानको उज्यालो फैलाउने व्यक्ति नै गुरु हुन्।
यही भावलाई शास्त्रमा यसरी व्यक्त गरिएको छ–
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु गुरुर्देवो महेश्वरः।
गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः।।
यस श्लोकले गुरु सृष्टि, पालन र रूपान्तरणका प्रतीक देवतासरह सम्मानयोग्य रहेको सन्देश दिन्छ। वैदिक शिक्षाले ‘आचार्यदेवो भव’ भन्दै गुरुको सम्मानलाई जीवनको संस्कारका रूपमा स्थापित गरेको छ।
गुरु पूर्णिमा र व्यास जयन्तीको सम्बन्ध
गुरु पूर्णिमा महर्षि वेदव्यासको जन्मदिनका रूपमा पनि मनाइन्छ। वेदव्यासले विशाल वैदिक ज्ञानलाई व्यवस्थित गर्दै ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद गरी चार भागमा विभाजन गर्नुभएको मानिन्छ। उहाँले १८ पुराण, १८ उपपुराण तथा पाँचौँ वेदका रूपमा चिनिने महाभारतको रचना गरी ज्ञानलाई पुस्तान्तरण गर्ने ऐतिहासिक योगदान दिनुभएको थियो।
धर्मशास्त्रमा वेदव्यासको शिक्षाको सार यसरी उल्लेख गरिएको छ—
अष्टादश पुराणेषु व्यासस्य वचन द्वयम्।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।।
यसको सरल अर्थ हो—अरूको हित गर्नु नै धर्म हो र अरूलाई दुःख दिनु अधर्म हो। यही मानवीय सन्देशले गुरु पूर्णिमालाई केवल धार्मिक पर्व नभई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग पनि जोड्छ।
गुरुकुलदेखि आधुनिक कक्षासम्म
प्राचीन कालमा शिक्षा गुरुकुल प्रणालीमार्फत प्रदान गरिन्थ्यो। विद्यार्थी गुरुको सान्निध्यमा बसेर शिक्षा मात्र होइन, अनुशासन, श्रम, आत्मनिर्भरता, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वसमेत सिक्थे।
समयसँगै विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयको विस्तार भयो। शिक्षण पद्धति परिवर्तन भयो, प्रविधिको प्रयोग बढ्यो। तर शिक्षा विज्ञहरूका अनुसार गुरु–शिष्य सम्बन्धको आत्मीयता भने विगतको तुलनामा कमजोर हुँदै गएको छ।
आज विद्यार्थीका लागि मोबाइल फोन ज्ञानको पहिलो स्रोत बनेको छ। तर मोबाइलले सूचना दिन सक्छ, संस्कार दिन सक्दैन। इन्टरनेटले उत्तर दिन सक्छ, तर सही निर्णय गर्ने विवेक सिकाउन सक्दैन। यही कारण गुरुको भूमिका आज पनि अपरिहार्य मानिन्छ।
प्रविधिले गुरुको स्थान लिन सक्छ ?
कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अनलाइन कक्षा र डिजिटल प्लेटफर्मले शिक्षालाई नयाँ उचाइमा पुर्याएका छन्। तर विशेषज्ञहरूका अनुसार प्रविधि शिक्षकको सहयोगी बन्न सक्छ, विकल्प होइन।
एक असल गुरुले विद्यार्थीको क्षमता पहिचान गर्छ, उसको कमजोरी सुधार्छ, आत्मविश्वास बढाउँछ र जीवनका कठिन परिस्थितिमा सही निर्णय गर्न प्रेरित गर्छ। यी गुण कुनै प्रविधिले पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन।
शिक्षा केवल जानकारी सङ्कलन गर्ने प्रक्रिया होइन, व्यक्तित्व निर्माणको दीर्घकालीन यात्रा हो। यही यात्रामा गुरुको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण रहन्छ।
बदलिँदो समाज, बदलिँदो सम्मान
पहिले गुरु पूर्णिमामा विद्यालय, मठ–मन्दिर, गुरुकुल र विभिन्न संस्थाहरूमा विशेष सम्मान कार्यक्रम आयोजना गरिन्थ्यो। अहिले पनि धेरै स्थानमा यो परम्परा कायम छ।
यद्यपि समयसँगै सम्मान व्यक्त गर्ने शैली परिवर्तन भएको छ। विदेशमा रहेका विद्यार्थीहरूले भिडियो कलमार्फत आफ्ना शिक्षकलाई सम्झिरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना, धन्यवाद सन्देश र पुराना तस्बिरहरू साझा गरेर पनि गुरुहरूप्रति सम्मान प्रकट गर्ने चलन बढेको छ।
माध्यम परिवर्तन भए पनि भावनाको मूल्य उस्तै छ—आफ्नो जीवनमा योगदान दिने गुरुहरूलाई सम्झनु र कृतज्ञता व्यक्त गर्नु।
शिक्षकप्रतिको सम्मान किन घट्दै गएको छ ?
शिक्षा क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार आधुनिक समाजमा विद्यार्थी र शिक्षकबीचको सम्बन्ध केही हदसम्म औपचारिक बन्दै गएको छ। व्यावसायिक प्रतिस्पर्धा, प्रविधिमाथिको अत्यधिक निर्भरता र सामाजिक मूल्य–मान्यतामा आएको परिवर्तनले गुरु–शिष्य सम्बन्धमा प्रभाव पारेको छ।
तर समाज निर्माणमा शिक्षकको भूमिका अझै पनि केन्द्रमा छ। राष्ट्रका वैज्ञानिक, चिकित्सक, इन्जिनियर, पत्रकार, न्यायाधीश, प्रशासक वा राजनीतिक नेतृत्व—सबैको सफलताको आधारमा कुनै न कुनै गुरुको योगदान जोडिएको हुन्छ।
गुरु पूर्णिमाको सन्देश
गुरु पूर्णिमाले केवल पूजा वा सम्मानको संस्कार सिकाउँदैन। यसले ज्ञानप्रति विनम्र बन्न, सिकाइलाई निरन्तरता दिन र समाजका लागि उपयोगी नागरिक बन्न प्रेरित गर्छ।
जीवनमा अक्षर चिनाउने शिक्षकदेखि कठिन परिस्थितिमा सही बाटो देखाउने मार्गदर्शकसम्म सबै गुरु सम्मानका पात्र हुन्। परिवार, विद्यालय, विश्वविद्यालय, कार्यस्थल वा समाज—जहाँबाट सकारात्मक शिक्षा प्राप्त हुन्छ, त्यहाँ गुरुको उपस्थिति हुन्छ।
आज गुरु पूर्णिमाको अवसरमा आफ्ना शिक्षक, अभिभावक, प्रशिक्षक वा जीवनमा प्रेरणा दिने व्यक्तिलाई एक शब्द ‘धन्यवाद’ भन्नु पनि यही पर्वको सार्थक उत्सव हुन सक्छ।
अन्त्यमा,
गुरु पूर्णिमा धार्मिक संस्कारभन्दा धेरै ठूलो सामाजिक सन्देश बोकेको पर्व हो। यो ज्ञानको सम्मान, संस्कारको संरक्षण र कृतज्ञताको अभ्यास गर्ने दिन हो। प्रविधिले संसारलाई नजिक ल्याएको छ, तर मानवता, नैतिकता र विवेकको मार्ग देखाउने गुरुको आवश्यकता कहिल्यै समाप्त हुँदैन।
गुरुको सम्मान गर्ने संस्कृति बलियो भए मात्र ज्ञानको समाज निर्माण सम्भव हुन्छ। त्यसैले गुरु पूर्णिमा प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो सफलताको आधार बनेका गुरुहरूलाई सम्झने, सम्मान गर्ने र उहाँहरूले देखाएको मार्गमा अघि बढ्ने प्रेरणादायी अवसर हो।
